Exam Coverage 3rd quarter

Filipino III

1. Muro Ami
2. Pagsagawa ng rebyu ng pelikula
3. Noli Me Tangere 11-120
4. Wastong gamit ng mga salita, pagbaybay, grammar



Filipino IV

1. El Filibusterismo 11-20
2. Pagsusuri ng Tula / akdang pampanitikan ( Mga mungkahing estratehiya ni Dr. Zafra)
3. Pag-unawa sa binasa

Filipino III sembreak assignment 09

PAPEL SA PAGSAGAWA NG REBYU NG PELIKULA

Mga Bahagi ng Papel

I. Panimula

Gabay na katanungan

a. Tungkol saan ang papel na gagawin mo sa ngayon?

b. Anu-ano ang mga layunin mo sa pagsagawa ng papel na ito?
c. Magbigay ng mga nasaliksik na detalye tungkol sa kabuuang paksa ng papel
na inyong gagawin at isama sa inyong panimula

Halimbawa:

Kahirapan. Isang salitang paulit-ulit nating naririnig ngunit sa paglipas ng panahon ay nananatiling sariwa sa mga nakikita natin sa ating lipunan. Marami nang proyektong inilunsad ang ating pamahalaan upang malunasan ito ngunit hindi ito naging sapat upang lubusang mawala ang suliraning ito.
Ayon sa pag-aaral na ginawa ng Woski, isang pribadong mananaliksik, 52% ng mga bata dito sa Pilipinas ang nagtatrabaho na sa edad na 6 na taong gulang, 60% ang hindi nakatapos ng elementarya at 40 % ang hindi man lang nakatuntong sa paaralan.
Isa lamang ang Dokumentaryong BUNSO sa daan daang kuwento ng kahirapan sa ating bansa.Dito ipinakita ang puspusang pagtatrabaho ng mga batang nasa murang edad upang matustusan ang pangangailangan ng kanyang pamilya.
Ang papel na ito ay maglalarawan at magsusuri ng mga pangyayari sa dokumentaryo. Dito pagsisikapan ng tagapagsuri na maisa-isa ang mga mahahalagang pangyayari at magamit ang mga elemento sa pagrebyu ng pelikula upang lalong mabigyang buhay ang mga pangyayari.
Layunin ng papel na ito na mailarawan nang maayos ang iba't ibang bahagi ng pelikula at masuri ang mga elemento nito.

II. Buod

1. Ilagay ang buod ng pelikulang inyong napanood

III.Pagsusuri

1. Isa-isahin ang elemento ng Rebyu ng Pelikula batay sa pelikulang
inyong napanood. Maglagay ng paglalarawan sa bawat elemento at kung ano
ang napanood ninyo.

* Magbigay ng sarili niyong paglalarawan at opinyon sa bawat elemento kung kinakailangan

IV. Reflection

Sagutin nang patalata

1. Sino sa mga tauhan ang nakakuha ng iyong pansin? Bakit?

2. Anong mahalagang Kaisipan ang maaari mong mabuo sa pelikulang napanood?

3. Paano nagwakas ang kuwento? Kung bibigyan ka ng pagkakataong gumawa ng
sarili mong wakas, paano mo ito wawakasan?

V. Rekomendasyon

1. Magbigay ng sariling rekomendasyon na sa palasagy mo'y magpapaganda pa sa pelikulang napanood.



*** Tandaan: Palatalata ang lahat ng kasagutan. Nangangahulugang lahat ng mga talata sa bawat bahagi ay magkakaugnay pati na ang mga pangungusap dito.

ILAGAY SA:

long bond paper

.7 - MARGIN
1.5- SPACING
ARIAL 12 - FONT AND SIZE

1 bondpaper - panimula
1 bondpaper - buod
2 bondpapers - pagsusuri
1/2 - reflection
1/2- rekomendasyon

* Huwag bumaba sa required na bilang ng bondpaper. Kung sa palagay mo'y lalampas ka sa hinihiling... walang problema ..

HAPPY WORKING VACATION!!!!! :-)

Questions ( assgnment)

ATENEO DE ILOILO

Pagsasanay sa Tagisan ng Talino
Pangalan: _______________

Mga Uri ng Tayutay
1. Ang _______________ay uri ng tayutay na ginagamit sa paghahambing ng dalawang magkaiba o di-
magkauring bagay, tao, kaisipan, pangyayari, atb. Ginagamitan ng mga salita o pariralang
tulad ng parang, wangis, animo’y gaya ng, tila, mistula, atb.
2. Ginagamit ang _____________na tayutay para bigyang-buhay, pagtaglayin ng mga katangian
pantao- talino,gawi,kilos, ang mga bagay na likas na walang buhay.
3. Kung ang unang titik o pantig ng mga salita ay pare-pareho,ito ay tayutay na _______________.
4. Ang __________ay lagpas-lagpasang pagpapasidhi ng kalabisan o kakulangan ng isang
tao, bagay, pangyayari, kaisipan, damdamin, at iba pang katangian, kalagayan o katayuan.
5. Ang paggamit ng mga salitang kung ano ang tunog ay siyang kahulugan ay tinatawag na _____________.
6. Ang pag-uulit ng isang salitang nasa unahan ng isang sugnay ay ang ____________ na uri ng tayutay.
7. Ang ___________ ay isang anyo ng panawagan o pakiusap sa isang taong hindi kaharap, nasa
malayo o kaya’y patay na ang .
8. Ang __________ay isang uri ng paghahambing na tayutay na direktang pinaangkin ang katangian ng tinutularan
at hindi na gumagamit ng mga salitang pantulad .
9. Tila namumuring pananalita , pinaloob o pinahihiwatig ang paglibak, pagtudyo o pagkutya
Ang uri ng tayutay na ______________.
10.Pagbabahagi at pagtukoy ng kinatawan sa pagbuo ng kabuuan ang tinataglay ng tayutay
na ______________.

Wastong Gamit ng mga Salita at Pagbabantas sa Filipino

Panuto: Piliin ang mga salita sa loob ng panaklong na angkop na gamitin sa pagbuo ng diwa ng mga pahayag.

11. Ang bata ay umiyak (ng, nang) malakas matapos iwan ng kaniyang ina.
12. (Hinigop, ininom) ni Vanessa ang tubig sa baso.
13. Ang ( paglalaro, maglalaro) ng cellphone ay ipinagbabawal sa klase.
14. Hindi ka mabibigo (kung,kong) magsisikap ka sa iyong pag-aaral.
15. Ang tipo ( kong,kung) lalaki ay maginoo at maalahanin.
16. (May, mayroon) pa ba tayong intrams sa susunod na taon?
17. (Iwan, Iwanan) mo ang pagkain sa mesa para makain mamaya ng iyong ama.
18. ( May, Mayroon) isang anghel na tumulong sa kanilang paglalakbay.
19. Ang taong masipag ay (may, mayroon) mapapala sa hinaharap.
20. Ang mga taong bastos ay may nakatalagang (din,rin) na parusa.
21. ( Subukin, Subukan) mong kumain ng gulay upang hindi ka maging masakitin.
22. Gumagalaw (din, rin) ang kaniyang katawan habang nakikinig sa musika.
23. Lalo ( rin, raw) siyang nagaganyat na sumali sa pangkat natin.
24. ( Pahiran, pahirin) mo ng mantikilya ang kaniyang tinapay.
25. ( Pahirin, Pahiran) ang basing tubig sa mesa.
26. ( Pakiusapan, Ipakiusap) mo ang kaibigan mo na patawarin na ako.
27. ( Ipakiusapan, Pakiusapan) mo nga sa kuya mo na dalhin ang gamit ko dito.
28. Pinagbuksan niya ng ( pinto, pintuan) ang kaniyang mga bisita.
29. Hindi na nakaratin sa ( pinto, pintuan) ang biktima ng siya’y pinagtaga-taga ng salarin.
30. ( Subukan, subukin) mong alamin ang ginagwa ng mga tao doon sa plasa.


31. ( Hanapin. Hanapan) mo ang nawawalang kapatid mo na matagl ko ng hindi nakikita.
32. ( Hanapan, Hanapin) mo siya ng mapapangasawa ng hind imaging matandang dalaga.
33. ( Iwanan, Iwan) mo siya sa kaniyang silid ng makatulog siya ng mahimbing.
34. ( Iwanan. Iwan) mo siya ng sulat ng malaman niya kung ano ang kaniyang kasalanan.
35. Ang mga tao ay nagsisimba (kapag, kung) araw ng Linggo.
36. Magpakatino ka (kapag,kung) ayaw mong iwan ka niya.
37. ( Tinuntong, Tinunton) niya ang bakas na tinahak ng kaniyang ama.
38. Dahan-dahan siyang bumaba sa kanilang ( hagdan, hagdanan) dahil sa kaniyang pilay.
39. ( Para kay, Ayon kay) Bella ang isang pumpon na rosas sa ibabaw ng mesa.
40. ( Tungkol sa, Tungkol kay) isyung pulitika ang palagi nilang pinag-aawayan.
41. Ang panandang ______________ ay ginagamit sa pangungusap na katanungan o walang
kasiguraduhan.
42. Ginagamit ang panandang ___________ sa isang pangungusap na padamdam .
43. Ipinaghihiwalay ng panandang ____________ang mga salita, parirala o sugnay.
44. Ginagamit sa isang ganap na pangungusap ang panandang _____________.
45. Ang panadang ____________ ay ginagamit sa pagitan ng salitang hinahati o magkasunod na
guhit o linya.
Idyoma
Tukuyin kung ano ang ipinahihiwatig na kahulugan ng mga sumusunod na Idyoma.


46. bantay salakay- _______________________
47. panaginip- _______________________
48. di-makabasag pinggan_______________________
49. hampas lupa- _______________________
50. ilaw ng tahanan- _______________________
51. itaga sa bato- _______________________
52. Makati ang dila- _______________________
53. Matamis ang dila- _______________________
54. Sanga-sangang dila- _______________________
55. Makapal ang mukha-_______________________
56. Maaliwalas ang mukha-_______________________
57. namuti ang mata- _______________________
58. mabigat ang kamay- _______________________
59. malikot ang kamay- _______________________
60. pantay ang mga paa- _______________________

61. Nagniningalang-pugad- _______________________
62. pusong bakal-_______________________
63. mahangin ang ulo – _______________________
64. basag- ulo - _______________________
65. balat-sibuyas- _______________________
66. tinik sa lalamunan- _______________________
67. kumukulo ang dugo—_______________________
68. taingang-kawali – _______________________
69. takaw-tulog- _______________________
70. nagbibilang ng poste – _______________________





Panitikan

71. Ayon kay _____________ ang panitikan ay pagpapahayag ng mga kaisipan at damdamin ng tao hinggil sa mga
bagay sa daigdig, sa pamumuhay sa lipunan at pamahalaan at sa kaugnayang kaluluwa sa Bathalang Lumikha.
72.Masisinag sa ________________ang salamin ng lahi.
73. Ang ______________ay anyo ng panitikan na binubuo ng mga pahayag sa pamamagitan ng
pagsama-sama ng mga maanyong salita sa mga taludtod na may sukat o bilang ng
pantig at pagtutugma ng mga salita sa hulihan ng bawat taludtod sa mga saknong
74. Ipinapahayag ang panitikan na _______________sa pamamagitan ng malayang pagsama-sama ng mga salita
sa pangungusap.


75. Ang____________ ay uri ng panitikan na may sukat, tugma, talinghaga at kariktan.
76. Ang __________ay tulang may sukat at tugma at may layuning magsalaysay ng mga pangyayari
sa buhay, pag-ibig at pakikipagsapalaran ng bayani o mga tauhan sa paraang patula.
77. Uri ng tulang pasalaysay ang _____________ na ang mga pangyayari ay tungkol sa
pakikipagsapalaran ng mga tauhan na nagtataglay ng mga di kapani-paniwalang
kakayahan.
78. Inuri ni ________________ang epiko sa tatlo.
79. Ang epikong ______________ay maikli sa kaniyang sarili.Natatapos na basahin sa isang
upuan lamang.
80. Ang epikong _________________ ay may masalimuot na insidente
81. Ipinapakita lamang ng epikong _________________ang isang partikular na awit ang.
82. Ang Biag ni Lam-ang ay nakasulat sa wikang________________.
83. Ang _____________ay epiko tungkol sa pagsalaysay sa buhay ni Aliguyon, BUgan at iba pang
mga tauhan sa Ipugaw.
84. Pinakamatandang epiko sa bansa ang _______________.
85. Ang _______________ ay uri ng tula na may labindalawang pantig at binibigkas nang mabagal at
makatotohanan.
86. Binibigkas nang mabilis, nasasaniban ng kapangyarihang kababalaghan at may walong pantig
sa bawat taludtod ang tulang _____________.
87. Ang ___________ ay isang popular na uri ng korido na isinulat ni Francisco Balagtas.
88. Kilala sa tawag na tulang paawit ang ______________.
89. Ang _____________ ay ginagamit sa pagtatanghal ng dula.
90. Ang ____________ay awit ng papuri sa Panginoon o Mahal na Birhen na bahagyang nagtataglay
sa pilosopiya ng buhay.
91. Ang ____________ay tulang naglalarawan sa tunay na buhay sa bukid.
92. Ang tulang____________ay nagpapahayag ng panimdim at pagkalumbay sanhi ng pagkamatay
ng isang minamahal sa buhay .
93. Ang tulang may saknong na binubuo ng labing-apat na taludtod ay ____________.
94. Ang ______________ ay tula ng paghanga o pagpuri sa isang tao o bagay na nasusulat sa masining
na pahayag.
95. Ang ____________ay dulang pantanghalan tungkol sa alamat ng pagkahulog ng singsing.
dalaga sa karagatan.
96. Isang uri ng laro ang ____________ na nagtatanghal ng madulang pagtatalo sa paraang patula.
97. Ang _________________ay tawag sa mga lalaking sumasali sa larong duplo.
98. Isa pagtatanghal ang ____________ tungkol sa paghahanap sa krus na pinagpakuan kay Kristo.
99. Isang uri ng prusisyon ang ____________ na ginaganap kung bisperas ng pasko.
100. Ang ____________ay isang dula na mahaba ang tulang binibigkas sa paraang paawit at
ginagawa sa pagparangal sa dalagang may kaarawan.

A. Kasingkahulugan
Panuto: Piliin ang titik na kasingkahulugan ng mga salitang may salungguhit sa pangungusap ayon sa pagkakagamit nito.

101. Saksi ako sa matinding paghimutok ng ina nang mamatay ang kaniyang anak.
a. pagkabigla b. paghinagpis c. pagkaawa d. pagkatakot
102. Sa wakas natupad din ang pithaya kong makapagtrabaho sa ibang bansa.
a. akala b. mithiin c. pangako d. plano



103. Hindi malirip ni Boyet kung bakit ganoon na lamang ang pagmamalasakit sa kaniya ng
kaniyang kaibigan.
a. matanggap b. maunawaan c. maipaliwanag d. mapaniwalaan
104. Ang pag-imbot sa mga bagay na meron ang iba ay walang kahihinatnang kabutihan.
a. pagkagusto b. pagkainggit c. pag-angkin c. pagbalewala
105.Isang marubdob na pag-ibig ang isinasamo niya sa dalagang lubos niyang minamahal.
a. ipinapahayag b. iniaalay c. iniingatan d. iniluluhog
106. Maraming gabing hindi siya makatulog dahil sa alumpihit siya sa resulta niya sa kaniyang pagsusulit.
a. balisa b. takot c. sabik d. hiyang
107. Ang kapalaluan sa mundong ito ang nagpapagulo sa sangkatauhan.
a. kasinungalingan b. kayabangan c. kahigpitan d. kagandahan
108. Magkanulong kapatid sina Don Pedro at Don Diego.
a. taksil b. malupit c. suwail d. mabait
109. Nararapat lamang na magkaroon ng nakatinggal na kaalaman ang mga bata para sa nalalapit na
paligsahan.
a. nakahanda b. nakaimbak c. naitira d. nakolekta
110.Patang-pata siya sa nang dumating mula sa mahabang paglalakbay.
a. nasiyahan b. nasiglahan c. napagod d. nalungkot

B. Kasalungat

111. Palibhasa'y panay mga batang lansangan ang kaniyang kasama kung kaya't magaslaw
siyang kumilos.
a. magaspang b. garapal c. mahinhin d. mabagal
112. Hindi na maantala ang pagpapakasal ng magkasintahan.
a. mapigilan b. matuloy c. masiwata d. mapayagan
113. Sinambilat ko ang larawang ibinigay ko sa kaniya matapos niya akong niloko.
a. pinunit b. inihagis c. ginupit d. hinablot
114. Bihasa na siya sa larangan ng pagbabalita kung kaya't parati siyang nananalo sa paligsahan.
a. sanay b. baguhan c. atubili d. magaling
115. Palasak na ang pagsali sa larong internet ng mga kabataan ngayon.
a. pambihira b. palagian c. pangkaraniwan d. laganap

III. Idyoma

116. Hindi na siya mapapaniwalaan ng lahat dahil sa pagiging sanga-sangang dila.
a. malupit b. sinungaling c. tsismoso d. mapanira
117. Isulat mo na lang sa tubig ang mga masasakit na alaalang patuloy na nagpapahirap sayo.
a. kalimutan b. isipin c. damhin d. intindihin
118. Mag-ingat ka sa mga taong hindi mo kilala dahil baka may ugali silang magaan ang kamay.
a. tamad b. madaling manakit c. magnanakaw d. pakialamera
119. Parati siyang napapasali sa basag-ulo dahil sa kaniyang mga barkada.
a. kaguluhan b. kasikatan c. kapraningan d. kabutihan
120. Matagal na siyang naniningalang-pugad sa kaniyang kaibigan.
a. nagagagalit b. naiingit c. nanliligaw d. natutuwa


121. Pantay na ang paa ng lalaki nang matagpuan sa isang eskinita.
a. magkahanay b. patay c. tumigil d. pilay
122. Palagi siyang tinutukso ng kaniyang mga kaklase dahil sa pagiging balat-sibuyas.
a. masayahin b. malungkutin c. maramdamin d. magulatin
123. Namangka sa dalawang ilog ang kaniyang kasintahan kung kaya’t iniwan niya ito.
a. sinungaling b. lumalangoy c. salawahan d. nagmamahal
124. Marami siyang kalaban dahil sa pagiging mahangin ang ulo.
a. masungit b. kuripot c. mabait d. mayabang
125. Maraming lalaki ang humanga sa kanyang pagiging di makabasag pinggan.
a. magaspang b. mahinhin c. magalang d. mabait
Wika
Piliin ang mga salita sa loob ng panaklong na angkop gamitin sa pagbuo ng diwa sa pahayag.

126. Malakas ang pagsigaw ( ng, nang ) bata matapos maipit ang daliri sa pintuan.
127. ( Kinuha, kinuhanan) niya ng litrato ang magandang tanawin sa pinuntahang bulkan.
128. Napulot niya ang bata sa ilalim ng kanilang ( Hagdan, hagdanan)
129. ( Subukin, Subukan) mong magmahal ulit nang hindi ka nag-iisa sa buhay.
130. Ang pangarap ( kung, kong) maging artista ay unti-unti nang naglalaho.
131. Dumadalaw ( rin, din) ang kanyang ama sa kanilang bahay.
132. ( Sundin, Sundan) mo ang ginagawa niyang aksyon sa pahsayaw.
133. Ang batang ( may, mayroon) tiyaga may nilaga.
134. ( May, Mayroon) akong kaibigan na matagal ko nang kakami sa buhay.
135. ( Tungo, Nagtungo) siya kaagad nang siya’y aking tinanong.

Pagbigkas

Piliin ang wastong pagbigkas at pagbibigay diin sa salita batay sa kahulugan ng salita sa tapat ng bilang.

136. Child
a. báta b. batà c. bátâ
137. suitor
a. mánlilígaw b. manlilígaw c. manliligaw
138. will teach
a. magtύturô b. magtύturò c. magtuturô
139. thief, stealer
a. magnánakáw b. magnanakaw c. magnánakaw
140. alive
a. buhay b. buháy c. buhày

Kayarian ng Salita

141. ___________ ang tawag sa makabuluhang tunog sa Filipino.
142. Mayroong _______________ bilang ng tunog sa wikang Filipino.
143. Ang mga ______________ ang pinakaprominenteng tunog sa Filipino.
145. Sa pangkabuuan, ang bilang ng makabagong balarilang Filipino ay _________________.
146. Kapag nagsasalita ang tao, kumakatala ang kanyang _______________ upang makalikha ng tunog.
147. Ginagamit ang mga hiram na titik sa mga pangngalang ___________ lamang.


148. Tumutukoy sa mga salitang naglalarawan ang ____________________.
149. Nagsasaad ng kilos ang bahagi ng pananalita ang ____________.
150. Tinatawag na ______________ ang pinag-uusapan sa isang pangungusap.
151. ______________ ang tawag sa taong naging sentro ng paksa sa isang tula.
152. Ang ________________ ay ang tayutay na bumabanggit sa bahagi ng isang bagay bilang katapat ng kabuuan.
153. ____________ ang tawag sa antas ng wikang karaniwang ginagamit ng mga kabataan at mga tao sa
lansangan.
154. Tinatawag naman na _____________ sa antas ng wika ang mga salitang ginagamit ng nakararami at itinuturo
sa paaralan.
155. ___________________ ang tawag sa pagbabagong nagaganap sa isang morpema kapag dinudugtungan ng
mga panlapi.
156. _____________ ang pinakaunang aklat na naipalimbag dito sa Pilipinas.
157. Si _______________ ang tumalo kay Emilio Aguinaldo sa kauna-unahang eleksyon sa pagka President eng
Pilipinas.
158. Sa pagsasalin ng tula, ang ________________ na tula ang nakatalang palaging isinasalin dito sa Pilipinas.
159. Ang orihinal na pangalan ng Luneta Park ay _______________.
160. Ang __________________ ay ang kantang palaging inaawit dito sa Pilipinas.
161. Pinakalumang siyudad dito sa Pilipinas ang _____________.
162. Ang pinakamalaking isla dito sa Pilipinas ay ang ______________.
163. Ang ______________ ay ang isdang karaniwang nahuhuli sa karagatan ng Pilipinas.
164. Pinakamalaking siyudad sa Pilipinas ang siyudad ng ______________.
165. Sa ___________matatagpuan ang kilalang underground na ilog dito sa Pilipinas.
166. Pinakamalaking talong dito sa Pilipinas ang ______________.
167. Matatagpuan ang lahar region sa ___________na bahagi ng Luzon.
168. Ang ___________ ang karagatan na matatagpuan sa silangang bahagi ng Pilipinas
168. Si Manuel Quezon ay ipinanganak sa bayan ng _____________.
169. Patag na anyong lupa na matatagpuan sa itaas ng bundok ang ____________.
170. Tinatawag na _____________ ang patulay pagsasalaysay ng buhay at pasaki ni Kristo.
171. Sa anyong lupa, _____________ ang tawag sa isang lugar kung saan walang pagtaas o pagbaba ng lupa. Ito’y
maaaring pagtaniman ng palay, mais , gulay atbp.
172. Sa anyong lupan, higit na mas mababa ang ____________ kaysa sa bundok.
173. Isang kapatagan ngunit napapaligiran ng mga bundok ang _____________.
174. __________ ang tawag sa mga lupaing napapalibutan ng tubig.
175. Ang magkakadikit na matataas at matatarik na bundok ay tinatawag na ___________.
176. Isang pahaba at nakausling anyong lupa na halos napapalibutan ng tubig ang ___________.
177. Bahagi ng lupa na malapit sa tabing-dagat ang __________________.
178. Mga likas na butas na may sapat na laki at lawak na maaaring pasukin ng tao at hayop ang ____________.
179. Pinakamalaking anyong tubig ang ________________.
180. Isang anyong tubig na naliligiran ng lupa ang ____________.
181. Tubig na nagmula sa ilalim ng lupa ang _____________.
182. Ang ___________ ay kakikitaan ng matarik na pagbaba ng tubig sa isang sapa.
183. Pinakahuling Gobernador-Heneral ng Pilipinas si ______________.
184. Pinakaunang Muslim na naging senador ng Pilipinas si ____________.
185. _________________ ang sagisag panulat ni Marcelo del Pilar
186. Ginamit ni Rizal na sagisag panulat ang ________________.
187. Kilalang sagisag panulat ni Graciano Lopez Jaena ang ______________
188. Pinakaunang naging tagapangulo ng Surian ng Wikang Pambansa si ____________.
189. ___________ ang ipinasang batas na nagsasabing Pilipino ang itawag sa wikang pambansa ng Pilipinas.
190. Sa taong _______________ ipinasa ang batas na nagsasabing Filipino ang itatawag sa wikang pambansa.

Tagisan

Mga Tauhan sa Ibong Adarna

Pangunahing Tauhan

• Ibong Adarna- ang mahiwagang ibon
• Haring Fernando - pinakamakapangyarihang hari
• Don Pedro - ang panganay na may pag-inggit kay Don Juan.
• Don Diego - ang pangalawa at sunudsunuran kay Don Pedro
• Don Juan - ang bunso at determinadong anak

Ibang pang mga tauhan

• Donya Leonora - ang prinsesa na iniligtas ni Don Juan sa serpyente; kapatid ni Donya Maria Blanca.
• Donya Juana- ang kapatid ni Donya Leonora at prinsesang ikinulong sa balon.nagbabantay sa kanya ay isang higante.
• Donya Maria Blanca - ang prinsesa ng Reyno Delos Crystal (Kaharian ng mga Kristal). Siya ay mas makapangyarihan pa kay Haring Salermo. May Taglay na Mahika Blanka
• Serpyente- isang ahas na may pitong ulo.Ito rin ang nagbabantay kay donya Leonora.
• Higante- ang tagapagbantay ni Donya Juana.
• Donya Isabel - ang kapatid nina Donya Juana at Donya Maria
• Olikornyo - isang mahiwagang malaking ibon. Alaga ng 500 taong matanda na nakasalubong ni Don Juan sa paglalakbay.
• Haring Salermo - ama nina Prinsesa Juana, Isabel at Maria Blanca. May taglay na mahika at maitim ang kutis.
• Matandang leproso - ang matandang tumulong kay Don Juan
• Reyna Valeriana - ina nina Don Juan, Diego, Pedro
• Ermitanyo - tumulong kay Don Juan
• Lobo - ang hayop na alaga ni Donya Leonora na gumamot at tumulong kay Don Juan noong siya'y pinag kaisahan at pinagtulungan nila Don Pedro't Don Diego.
• Malaking agila - nagsakay kay Don Juan upang makapunta sa Reyno Delos Crystal. Alaga ng 800 taong matanda na nakasalubong ni Don Juan sa paglalakbay

ANG BUOD NG IBONG ADARNA

Sa isang mapayapang kaharian ng Berbanya, may isang hari na ang pangalan ay si Don Fernando, ang kanyang asawa ay si Donya Valeriana. Sila ay may tatlong anak na lalaki. Ang pinakamatanda ay si Don Pedro, ang ikalawa ay si Don Diego at ang bunso ay si Don Juan.

Isang gabi, samantalang natutulog si Don Fernando, nagkaroon siya ng isang masamang panaginip at siya ay nagkasakit. Ang kanyang panaginip ay tungkol kay Don Juan na siya daw ay inihagis sa isang balong malalim ng dalawang lalaki. Kinabukasan, ipinatawag ang lahat ng manggagamot sa Berbanya upang gamutin ang hari, ngunit walang makapagpagaling sa kanya. Hangga't isang ermitanyo ang dumating at nagsabi na ang tanging makapagpapagaling sa kanya ay ang pitong awit ng Ibong Adarna. Ang Ibong Adarna ay matatagpuan sa puno ng Piedras Platas sa Bundok ng Tabor.

Inutusan ng hari ang kanyang dalawang anak na lalaki upang hanapin ang Ibong Adarna, ang una ay si Don Pedro at sumunod ay si Don Diego, ngunit sila ay nabigo sa paghahanap sa Ibong Adarna. Dahil sa labis na pagod, sila ay nakatulog sa ilalim ng isang puno na kumikislap ang mga dahon na parang diamante. Kapag dumapo ang Ibong Adarna sa kalaliman ng gabi ito ay umaawit at pagkatapos ay dumudumi. Nang mapatakan ng dumi ng ibong Adarna ang dalawang prinsipe, sila'y naging bato.

Lumipas ang tatlong taon ngunit hindi na nakabalik ang dalawang prinsipe, dahil dito natakot si Don Fernando na utusan ang kanyang bunsong anak na si Don Juan dahil baka magkatotoo ang kanyang panaginip. Ngunit nagpumilit si Don Juan na hanapin ang Ibong Adarna.

Samantalang si Don Juan ay naglalakbay upang hanapin ang ibon, nakita niya ang isang ketongin na humingi sa kanya ng pagkain. Dahil si Don Juan ay may magandang kalooban, ibinigay niya ang kanyang kahuli-hulihang baon na tinapay sa matandang lalaki na ketongin. Dahil dito, tinulungan siya ng ketongin kung papaano matatagpuan ang Ibong Adarna. Sinabi nito na mayroong isang maliit na bahay malapit sa bundok kung saan nakatira ang isang Ermitanyo na magbibigay sa kanya ng kaalaman kung papano mahuhuli ang Ibong Adarna. At ibinilin din ng matanda na huwag siyang hihimlay sa isang puno na kaiga-igaya ang anyo.

At nagtungo si Don Juan sa bahay ng ermitanyo, pinatuloy naman si Don Juan sa bahay ng ermitanyo at inanyayahang kumain. Nagulat si Don Juan nang makita niya na ang pagkain na inaalok sa kanya ay ang kanyang tinapay na ibinigay sa isang ketongin. Kaya't inisip ni Don Juan na ang ermitanyo at ang ketongin ay iisa. Binigyan ng ermitanyo si Don Juan ng pitong dayap, matalim na labaha, at gintong sintas. At kanyang sinabi na tuwing kakanta ang Ibong Adarna, kailangan sugatan niya ang kanyang katawan at patakan ng katas ng dayap ang sugat upang hindi sya makatulog. Kailangan din niyang umiwas kung ang ibon ay dumumi pagkatapos umawit ng pitong awit. At kapag nahuli na niya ang Ibong Adarna, dapat talian niya ito ng gintong sintas na ibinigay sa kanya ng Ermintanyo.

Naging matagumpay si Don Juan na makita at mahuli ang Ibong Adarna ayon sa bilin ng matanda. Dinala niya ang Ibong Adarna sa bahay ng Ermitanyo na doon ay inilagay sa isang hawla ang ibon. Kanya ring nailigtas ang kanyang dalawang kapatid nang buhusan niya ito ng tubig ayon sa utos ng ermitanyo. Ngunit sa kabila ng mga ito, naiingit si Don Pedro kay Don Juan at sinabi niya kay Don Diego ang kanyang masamang balak kay Don Juan. Sumang-ayon si Don Diego sa masamang balak ng kanyang kapatid. Kanilang sinaktan si Don Juan hanggang siya ay mawalan ng malay. Kinuha nina Pedro at Diego ang Ibong Adarna at dinala ito sa hari. Gayunpaman, pagdating nila sa hari hindi umawit ang ibon.

Samantala, nagdasal si Don Juan dahil sa hindi siya halos makagapang sa bugbog na tinanggap mula sa dalawang kapatid. Isang matanda ang tumulong sa kanya at siyay hinilot hanggang gumaling. Dagli-dagli siyang umuwi at sa kanyang pagdating sa kaharian nagpalit agad ng balahibo ang ibon at bigla itong umawit. Ang kanyang pitong mga awit ay patungkol sa ginawa ng dalawang prinsipe kay Don Juan, na doon din gumaling ang hari.

Nais ni Don Fernando na parusahan ang kanyang dalawang anak dahil sa kanilang ginawa kay Don Juan, nguni't paglao'y nagbago din ang kanyang isip dahil sa paki-usap na rin ni Don Juan.

Ngunit isang gabi na nagbabantay si Juan sa ibong Adarna, siya ay nakatulog at hindi namalayan na pinakawalan nina Pedro at Diego ang Ibon at lumipad ang ibon papalayo sa kaharian ng Berbanya. Ipinasya ni Juan na umalis at magpunta sa bundok ng Armenia dahil sa takot na siya ang pagbintangan na nagpalaya sa ibon. Ngunit siya ay ipinahanap ng hari sa kaniyang dalawang kapatid. Natagpuan ni Don Pedro at Don Diego si Don Juan sa Armenia. Sa kanilang paglalakbay pabalik, isang araw nakakita sila ng isang balon, sila'y bumaba doon ngunit tanging si Juan lang ang nakaabot sa pondo ng balon at sa ibaba nito nakita niya ang isang napakagandang ginintuang palasyo. Doon nakita din niya ang mga magagandang prinsesa na si Juana at Leonora, nguni't sila ay binabantayan ng serpente na may pitong ulo at higante. Napatay ni Juan ang higante at ang serpente. Dahil doon, sumama sila Prinsesa Juana at Leonora kay Juan palabas ng balon, nguni't naiwan ni Leonora ang kanyang singsing sa isang mesa. Dagling binalikan ni Juan ang singsing, nguni't sampung dipa pa lamang si Juan patungo sa ilalim ng balon ay dagling pinutol ni Pedro ang lubid. Nahulog si Juan sa ibaba ng balon at siya'y labis na nasaktan. Subalit inutusan ni Leonora ang kanyang alagang lobo upang tulungan si Juan at sila ay umalis na patungo ng Berbanya.

Nang makarating sa Berbanya, Si Diego ay ikinasal kay Juana, ngunit si Prinsesa Leonora ay humingi ng pitong taon bago magpakasal kay Pedro. Si Don Juan naman ay nakaligtas na rin mula sa balon sa tulong ng lobong alaga ni Leonora, nakuha na rin niya ang singsing nito. Samantalang siya'y pabalik na sa Berbanya, nakatulog siya sa ilalim ng isang puno na siyang pagdating ng Ibong Adarna. Nguni't siya ay nagising at nirinig ang awit ng ibon tungkol sa isang mas magandang prinsesa na si Maria Blanca na anak ni Haring Salermo ng kaharian ng Delos Cristal. Nang marinig niya ito, siya ay nagpasya na hanapin ang kaharian ng Delos Crsital. Nguni't hindi niya ito matagpuan hanggang maglakbay siya sa ikapitong bundok upang hanapin ang isang ermitanyo na may edad na 500 sunbalit hindi rin alam ng ermitanyong ito ang Delos Cristal, kaya ipinasya ng ermitanyo na siya'y papuntahin sa ikapitong bundok upang hanapin ang isang ermitanyo na may edad na 800, sa tulong ng isang agila na sinakyan ni Juan, siya'y nakarating sa kaharian. Ngunit binilin ng agila na dapat siya magtago kung ang tatlong prinsesa ay maliligo tuwing ikaapat. Pagkagayon itinago ni Juan ang damit ni Donya Maria at pagkatapos maligo nito hinanap ni Maria ang kanyang damit ngunit paglipas ng isang oras ay nagpakita na rin si Juan at ipinahayag ang kanyang malinis na layunin sa prinsesa. Gayunpaman, hindi nagalit ang prinsesa at ibinilin niya ang kanyang gagawin kapag siya ay makita ni Haring Salermo.

Sinubok ni Haring Salermo si Juan, naging mahigpit ang mga pagsubok na ibinigay ni Haring Salermo kay Juan. Ang unang pagsubok ay ang pagtibag ng bundok, pagpapatag nito at pagtatanim ng trigo na kinakailangan kinabukasan ay may mainit na tinapay na magagawa kaagad si Juan at maibibigay sa hari. Ang ikalawa ay ang paghuli sa 12 negrito na pinakawalan sa karagatan. Ang ikatlo ay ang paglalagay ng bundok sa gitna ng dagat at gagawing kastilyo, na bandang huli ay kanya ring pinaalis ang kastilyong ito upang makita ang nahulog na singsing ng hari sa karagatan. Ang pinakamahirap ay ang paghahanap nito ng singsing ng hari na kanyang pinaghati-hati ang katawan ni Maria upang hanapin ang singsing ng hari, dahil dito nawala ang isa sa mga daliri ni Maria. Gayunpaman, lagi nitong napagtatagumpayan ang lahat ng pagsubok ng hari sa tulong na rin ng Mahika Blanka ni Donya Maria. Dahil doon napilitan si Haring Salermo na ipakasal ang isa sa kanyang mga prinsesa Ang napili ni Juan ay si Maria kahit hindi ipinakita sa kanya ang mukha ng prinsesa. Dahil na rin sa naputol na daliri ni Maria bilang naging palatandaan ni Juan sa kanya. Nang malaman ni Haring Salermo na matagal ng magkakilala sila Juan at Maria nagalit siya at kanyang isinumpa ang anak na si Donya Maria. Ang sumpa ay makakalimutan ni Juan si Donya Maria at pakakasal ito sa iba.

Dagling umalis sina Juan at Maria patungo sa Berbanya. Nang malapit na sila Juan at Maria sa kaharian ng Berbanya pansamantalang iniwan ni Juan si Maria sa labas ng kaharian. Ngunit ng malaman ni Leonora na dumating na si Juan, siya'y lumapit kay Juan at nakalimutan ni Juan si Maria. Doon itinakda ang kasal nila Leonora at Juan, ngunit nang dumating si Maria, namangha siya sa napipintong kasal ng dalawa kaya siya ay humiling ng isang palaro na naging dahilan upang maalala ni Juan ang kanilang nakaraan ni Maria. Isang negrito at negrita ang inilabas ni Maria. Sa tuwing papalo ang negrita, hindi nasasaktan ang negrito. Ang nasasaktan ay si Don Juan. Unti-unting nagbalik ang ala-ala ni Juan at sila ay nagpakasal ni Maria. Samantalang si Leonora naman ay nagpakasal kay Pedro.

Pagkaraan nito umuwi sila Don Juan at Donya Maria sa Delos Cristal at sila ang tinanghal na Hari at Reyna sa kaharian. Pinamunuan nila ang kaharian na makatao, makatarungan at makaDiyos na pamumuno. Dahil dito sila'y minahal ng taong-bayan.

~ Mga pangunahing tauhan ng Florante at Laura ~

Florante

Si Florante ang pangunahing bida ng Florante at Laura, at halos lahat ng mga bahagi ng salaysay ay umiikot sa kanya. Anak ni Duke Briseo, siya ay ang mang-iibig ni Laurang Prinsesa ng Kaharian ng Albanyang namataan ni Florante bago siya sumabak sa isang digamaan nang ang bayan ng kanyang inang, si Prinsesa Floresca, Krotona ay sinakop ng mga Morong Persyano. Mula sa kagitnaan hanggang sa bandang katapuasan ng salaysay, siya ang nagsasalaysay. Ito ay isinasalaysay niya kay Aladin, ang Morong nagligtas sa kanya mula sa mga leon nang siya ay nakagapos pa dahil sa Konde Adolfo.

Konde Adolfo

Sa Florante at Laura, si Konde Adolfo ang isa sa mga pangunahing kontrabida nito. Anak siya ng Konde Sileno, at pareho silang nagmula sa Albanya. Unang nagkita sina Konde Adolfo at Florante sa Atenas kung saan nag-aral sila pareho. Nangangagwat ang kanilang gulang nang dalawang taon, kung saan si Adolfo ang mas matanda. Noong kakarating pa lamang ni Florante sa Atenas, si Adolfo ang pinakasikat na mag-aaral doon. Ito ay buhat ng kanyang angking talino at "kabaitan". Ngunit habang tumatagal ang panahon, unti-unti ring napunta kay Florante ang kapurihan ni Adolfo. At dahil dito, pinagtangkaan pa nga niyang patayin si Florante sa isang dula-dulaan, na nagdulot ng pagkakita sa lahat ng kanyang pagbabalat-kayo, at pagpapaalis sa Atenas pabalik ng Albanya sa ilalim ng utos ng kanyang gurong si Antenor.

Aladin

Si Aladin ay isang Morong Persyanong tumulong kay Florante, at nagligtas ng kanyang buhay. Ang kanyang ama ay si Sultan Ali-Adab na siya ring umagaw sa kanyang kasintahang si Flerida. Si Aladin at Florante ay nagkita nang hindi sinasadya, at karamihan ng mga bahagi ng awit ay isinasalaysay sa kanya ni Florante. Siya rin ang idolo ni Florante bilang pinakamagaling na mandirigma, ngunit sa kanilang pagkikita ay hindi alam ni Florante na ang kausap niya ay si Aladin, ang kanyang idolo. Sa katapusan ng awit, nang mamatay ang Sultan Ali-Adab ng Persya, siya na ang naging sultan.

Laura

Si Laura ang minamahal nang lubos ni Florante. Anak ng Haring Linceo ng Albanya, siya ang prinsesa ng kahariang ito. Siya ay nagmamay-ari ng lubos na kagandahang ipinuring lubos ni Floranteng nadulot sa kanyang umibig kay Laura sa unang pagkakakita pa lamang.

Sa simula ng awit, siya ay ikaluluksa ni Florante dahil sa kanyang pag-aakala na nililo Laura sa pagpapalit sa kanya kay Konde Adolfo.

Menandro

Si Menandro ang matalik na kaibigan ni Florante sa Atenas na lumigtas din ng buhay ni Florante mula sa mga tagang nakakamatay ni Adolfong kanyang tinaga nang kanyang tangkaing patayin si Florante sa isang dula-dulaan nila sa kanilang paaralan sa Atenas. Bukod pa sa pagliligtas ng buhay niya, marami pa siyang ginawa para kay Florante, at noong sinakop ang Albanya nang makailang ulit, kasama siya ni Florante sa pakikibaka.

Flerida

Si Flerida ang kasintahan ni Alading inagaw mula sa kanya ni Sultan Ali-Adab. At sa pagpapangakong pagpapakasal sa Sultan, napagpabago niya ang isip nito sa pagbitay kay Aladin. Ngunit sa katotohanan, hindi niya tinupad ang pag-aako, at tumakas sa araw ng kasal.

~ Mga iba pang tauhan ~

Duke Briseo

Si Duke Briseo ang maarugaing ama ni Florante, at naglilingkod bilang sariling tanungan ng Haring Linceo ng Albanya. Siya ay pinatay at ipinaghagisan ang bangkay nito ng mga alagad ng Konde Adolfo nang kanyang agawin ang trono ng Haring Linceo.

Prinsesa Floresca

Si Prinsesa Floresca ang ina ni Florante. Siya ay mula sa bayan ng Krotona, at maaagang namatay, na nagdulot sa pag-uwi ni Florante mula sa Atenas pabalik ng Albanya.

Antenor

Si Antenor ay isang guro sa Atenas nina Florante, Konde Adolfo at Menandro.

Menalipo

Si Menalipo ay isang pinsan ni Florante. Iniligtas niya si Florante mula sa isang buwitreng dadagitin siya sana nang siyang isang sanggol pa lamang gamit ang kanyang pana at busog. Ipinapakita nito na si Menalipo ay higit na mas matanda kaysa kay Florante.

Konde Sileno

Si Konde Sileno ang ama ni Konde Adolfong ayon kay Florante ay marangal.

Haring Linseo

Si Haring Linseo ang hari ng Kaharian ng Albanya, at ama ni Laura. Ang kanyang pamumuno ay nagtapos nang mayroong kumalat na usap-usapan tungkol sa pag-uutos daw niyang harangin ang imbakan ng trigo upang gutumin ang mga tao ng Albanya. Ang usap-usapang itong pinasimulan ni Konde Adolfo ang nagpaalab ng mga damdamin ng mga tao sa Albanyang nagdulot sa pag-aaklas nila. Ang pag-aaklas namang ito ang ginamit ni Konde Adolfo upang maiupo ang sarili sa trono.

Sultan Ali-Adab

Si Sultan Ali-Adab ang sultan ng Persyang umagaw sa kasintahan ni Alading si Flerida. Siya ay isang malupit na ama. Pinatawan niya ng kamatayan si Aladin, ang kanyang anak, dahil daw sa pagkatalo niya sa Persya, ngunit ang totoong dahilan dito ay upang makuha niya si Flerida mula sa kanyang anak. Ngunit hindi natuloy ang pagbitay kay Aladin, nang nangako si Flerida na kanyang pakakasalan ang Sultan, isang pangako na hindi rin natuloy nang tumakas si Flerida sa mismong araw ng kasal; ang naging hatol na lamang kay Aladin ay pagpapatalsik mula sa Persyang kailanman ay hindi niya mababalikan.

Osmalik

Si Osmalic ang heneral ng hukbong Persyanong sumakop sa Krotona sa ilalim ng utos ni Aladin.

Miramolin

Si Miramolin ang pinuno ng mga mananakop ng Albanya mula sa Turkiya.

Buod ng Florante at Laura

Sa simula ng awit ay makikita ang isang binatang nakagapos sa isang puno ng higera sa gitna ng malawak na gubat sa labas ng kahariang Albanya na pinamumugaran ng mababangis na hayop, nakalulunos na huni ng mga ibon, naglalakihang mga punong-kahoy na may masasangsang na amoy. Ang binatang ito ay si Florante, anak ng mag-asawang Duke Briseo at Prinsesa Floresca na kapwa taga-Albanya.
Nagkataon namang sa gubat ding yaon ay napadako ang isang Morong taga-Persya na anak ni Sultan Ali-Adab na dahil sa sama ng loob sa kanyang ama sa pagkakaagaw sa pag-ibig ng kanyang kasintahan ay umalis sa sariling bayan. Ang mga panaghoy ng nakagapos ay tungkol sa mga kasamaang nangyari sa kanyang bayan, ang pagkawala ng kanilang mga karapatan, ang pangingibabaw ng katiwalian laban sa kabutihan, ang akala niyang pagtataksil ni Laura, ang pagkapatay sa hari at mga kabig nito kasama na ang kanyang ama ay narinig na lahat ni Aladin kaya tinunton niya ang boses na pinanggalingan ng pananaghoy at gaano ang pagkamangha niya nang makitang sisilain na lamang ng 2 leon ang binata. Hindi siya nagdalawang-isip bagamat magkaaway ang kanilang bayan at hindi sila magkarelihiyon. Hindi siya nagatubiling patayin ang 2 leon na nakaambang na silain si Florante. Pagkatapos na mailigtas niya ang binata ay kinalagan niya ito ng gapos at pinagyamanan sa buong magdamag.
Kinabukasan hiniling ni Aladin kay Florante na nais niyang malaman kung bakit siya napapunta sa gubat. Hindi naman nag-atubili ang una kaya’t isinalaysay niya kung taga-saan siya, ang mahahalagang pangyayari noong siya’y bata pa at nang siya’y 11 taong gulang na ay ipinadala sa Atenas upang mag-aral. Dito niya nakilala ang kababayang si Adolfo, anak ni Konde Sileno ay tampulan ng paghanga ng kanyang mga guro, sampu ng kanyang mga kamag-aral dahil sa katalinuhan ay kagandahang-asal. Subalit sa loob ng 6 na taong pag-aaral ni Florante ay nahigitan niya si Adolfo at dito na nahubdan ng balatkayo at lumabas ang tunay na pagkatao nito. Lalo itong nahalata nang minsang magtanghal sila ng dula at sa halip na sundin ang iskrip ay tinutoo ni Adolfo na ulusin ng taga si Florante, salamat na lamang at nailigtas siya ni Menandro, ang pamangkin ng gurong si Antenor. Kinabukasan ay pinauwi na si Adolfo sa Albanya.
Samantala, namalagi pa si Florante ng 1 taon sa Atenas hanggang tumanggap siya ng sulat buhat sa ama na nagbabalitang namatay ang kanyang mahal na ina. Laking sama ng loob ang idinulot nito sa kanya. Pagkalipas ng 2 buwan ay isang sulat ang kaniyang tinanggap na nagsasaad na umuwi na sa Albanya. Nagkataon naman nang umuwi si Florante ay nanghihingi ng saklolo ang hari ng Krotona na nuno niya sapagkat ang bayan nila ay sinasalakay ng hukbo ng Persyanong si Heneral Osmalik. Ipinakilala ni Duke Briseo si Florante kay Haring Linceo at sa pagpupulong ng mga pinuno ay nagpagpasiyahang si Florante ang namumuno sa hukbong magtatanggol sa Krotona.
Samantalang nasa palasyo si Florante, ay nakilala at naakit siya sa kagandahan ni Laura, anak ng Hari at hindi tumugot hangga’t hindi niya naipagtapat ang kanyang niloloob at bago siya nakipagdigma ay nagkaroon naman ng liwanag ang kanyang niluluhog.
Naglaban si Florante at Heneral Osmalik at sa loob ng 5 oras na paglalaban ay nagapi niya ito. Limang buwan pa siyang nanatili sa Krotona. Nais niyang bumalik agad sa kanyang bayan sapagkat sabik na sabik na siyang makita si Laura. Pagdating niya sa Albanya ay namangha siya sapagkat ang bandilang nakawagayway sa kanilang bayan ay bandila ng mga moro at lalo siyang nagulat nang magpasino niya ang babaeng pupugutan na lamang ng ulo. Nabawi niya ang Albanya sa pamumuno ni Aladin, nailigtas niya ang nasa bilangguang sina Hari Linceo, Duke Briseo at Adolfo. Muling sinalakay ng pangkat ni Miramolin ang Albanya ay nagaping muli ni Florante ang mga kalaban. Labimpito lahat ang hari na napasuko ng binata.
Isang araw samantalang nasa Etolya si Florante ay tumanggap siya ng sulat mula sa hari na nagsasaad ng madaling pagbalik niya sa Albanya. Hindi niya akalain na pagdating niya ay dinakip agad ng 30,000 sandatahan ay dali-daling ikinulong sa bilangguan. Ang lahat pala ng naganap sa palasyo, ang pagpatay sa hari at Duke Briseo ay pakana ni Adolfo. Ikinulong si Florante ng 18 araw ay pagkatapos ay ipinag-utos na igapos sa loob ng gubat upang doon kainin ng mga mababangis na hayop. Dalawang araw na siya sa gubat nang matagpuan siya ni Aladin.
Pagkatapos ni Florante ay si Aladin naman ang nagsalaysay ng kaniyang buhay. Anak siya ni Sultan Ali-Adab ng Persiya at kaya siya napadpad sa gubat na iyon ay dahil sa sama ng loob sa kanyang ama na umagaw sa kanyang kasintahang si Flerida. Upang masarili ng Sultan ang dalaga ay humanap ito ng butas upang siya ay maparusahan. Ginawang dahilan nito ang pagkaiwan ni Aladin sa hukbo at sa pagbawi ni Florante sa Albanya. Hinatulan ng sultan ang sariling anak na pugutan ng ulo. Subalit hindi natuloy ito sapagkat nang gabing ito ay pinatapon siya sa malayong lugar ay pinagbilinang kung nais pa niyang mabuhay ay huwag na siyang magbalik sa Persya kailanman. Kaya simula noon ay 6 na taon na siyang naglalagalag.
Habang nagkukuwentuhan sina Florante at Aladin ay may narining silang nag-uusap na 2 babae. Ang sabi ng isa, nang malaman niyang papupugutan ang kanyang kasintahang nasa bilangguan ay pumayag siyang pakasal sa Sultan. Pinawalan naman ito, subalit nang gabi ring iton ay nagbalatkayo siyang gerero at tumakas. Marami na ring taong siya ay naglilibot hanggang magtagpo silang 2 sa gubat. Anong laking tuwa nina Florante at Aladin nang malamang ang nagsisipag-usap pala ay sina Laura at Flerida.
Isinalaysay naman ni Laura ang nangyari sa Albanya, samantalang nasa ibang bayan si Florante – ang pagkakagawa ni Adolfo sa trono, ang pagpugot ng ulo ng hari at sa mga kabig nito. Sinabi niyang pinadalhan niya ng sulat si Florante upang ipahatid ang nangyari sa Albanya subalit ang natanggap ni Florante na sulat ay sa hari na mahigit na nagbibiling umuwi siya sa Albanya. Ito ang naging paraan kung paano nadakip si Florante. Samantala humingi si Laura ng 5 buwang taning upang pag-aralan ang iniluluhog na pag-ibig ni Adolfo, kaya nang wala nang paraan upang mahimok si Laura ay dinala ito sa gubat upang pagsamantalahan. Nagkataon naman siyang pagdating ni Flerida kaya nang makita niya ang kabuktutan ni Adolfo ay pinana niya si Adolfo hanggang ito ay mamatay.
Habang nag-uusap ang 4 ay siya namang pagdating ng hukbo ni Menandro na ang hanap ay si Adolfo. Nagsigawan ang hukbo nang nalaman buhay si Florante at Laura. Hindi nagtagal at nakasal ang 2 at naging hari at reyna sa Albanya. Samantala sina Aladin at Flerida, matapos magpabinyag ay pinag-isang dibdib at umuwi sa Persya upang doon mamuno sa sariling bayan.

Noli Me Tangere: Mga Tauhan Sinimulang sulatin ni Dr. Jose P. Rizal ang mga unang bahagi ng "Noli Me Tangere" noong 1884 sa Madrid noong siya ay nag-aaral pa ng medisina. Nang makatapos ng pag-aaral, nagtungo siya sa Paris at doon ipinagpatuloy ang pagsusulat nito. At sa Berlin natapos ni Rizal ang huling bahagi ng nobela.

Ang pagsusulat ng "Noli Me Tangere" ay bunga ng pagbasa ni Rizal sa "Uncle Tom's Cabin" ni Harriet Beacher Stowe, na pumapaksa sa kasaysayan ng mga aliping Negro sa kamay ng mga panginoong putting Amerikano. Inilarawan dito ang iba't ibang kalupitan at pagmamalabis ng mga Puti sa Itim. Inihambing niya ito sa kapalarang sinapit ng mga Pilipino sa kamay ng mga Kastila.

Sa simula, binalak ni Rizal na ang bawat bahagi ng nobela ay ipasulat sa ilan niyang kababayan na nakababatid sa uri ng lipunan sa Pilipinas at yaon ay pagsasama-samahin niyang upang maging nobela. Ngunit hindi ito nagkaroon ng katuparan, kaya sa harap ng kabiguang ito, sinarili niya ang pagsulat nang walang katulong.

Ipinaliwanag ni Rizal sa kanyang liham sa matalik niyang kaibigang si Dr. Ferdinand Blumentritt ang mga dahilan kung bakit niya isinulat ang "Noli." Ang lahat ng mga ito ay maliwanag na inilarawan sa mga kabanata ng nobela.

Ang pamagat ng "Noli Me Tangere" ay salitang Latin na ang ibig sabihin sa Tagalog ay "Huwag Mo Akong Salingin" na hango sa Ebanghelyo ni San Juan Bautista. Itinulad niya ito sa isang bulok sa lipunan na nagpapahirap sa buhay ng isang tao.

Mga Tauhan:

Crisostomo Ibarra
Binatang nag-aral sa Europa; nangarap na makapagpatayo ng paaralan upang matiyak ang magandang kinabukasan ng mga kabataan ng San Diego.

Elias
Piloto at magsasakang tumulong kay Ibarra para makilala ang kanyang bayan at ang mga suliranin nito.

Kapitan Tiyago
Mangangalakal na tiga-Binondo; ama-amahan ni Maria Clara.

Padre Damaso
Isang kurang Pransiskano na napalipat ng ibang parokya matapos maglingkod ng matagal na panahon sa San Diego.

Padre Salvi
Kurang pumalit kay Padre Damaso, nagkaroon ng lihim na pagtatangi kay Maria Clara.

Maria Clara
Mayuming kasintahan ni Crisostomo; mutya ng San Diego na inihimatong anak ng kanyang ina na si Doña Pia Alba kay Padre Damaso

Pilosopo Tasyo
Maalam na matandang tagapayo ng marurunong na mamamayan ng San Diego.

Sisa
Isang masintahing ina na ang tanging kasalanan ay ang pagkakaroon ng asawang pabaya at malupit.

Basilio at Crispin
Magkapatid na anak ni Sisa; sakristan at tagatugtog ng kampana sa simbahan ng San Diego.

Alperes
Matalik na kaagaw ng kura sa kapangyarihan sa San Diego

Donya Victorina
Babaing nagpapanggap na mestisang Kastila kung kaya abut-abot ang kolorete sa mukha at maling pangangastila.
Donya Consolacion
Napangasawa ng alperes; dating labandera na may malaswang bibig at pag-uugali.

Don Tiburcio de Espadaña
Isang pilay at bungal na Kastilang napadpad sa Pilipinas sa paghahanap ng magandang kapalaran; napangasawa ni Donya Victorina.

Linares
Malayong pamangkin ni Don Tiburcio at pinsan ng inaanak ni Padre Damaso na napili niya para mapangasawa ni Maria Clara.

Don Filipo
Tinyente mayor na mahilig magbasa na Latin; ama ni Sinang

Señor Nol Juan
Namahala ng mga gawain sa pagpapatayo ng paaralan.

Lucas
Taong madilaw na gumawa ng kalong ginamit sa di-natuloy na pagpatay kay Ibarra.

Tarsilo at Bruno
Magkapatid na ang ama ay napatay sa palo ng mga Kastila.

Tiya Isabel
Hipag ni Kapitan Tiago na tumulong sa pagpapalaki kay Maria Clara.

Donya Pia
Masimbahing ina ni Maria Clara na namatay matapos na kaagad na siya'y maisilang.

Iday, Sinang, Victoria,at Andeng
Mga kaibigan ni Maria Clara sa San Diego

Kapitan-Heneral
Pinakamakapangyarihan sa Pilipinas; lumakad na maalisan ng pagka-ekskomunyon si Ibarra.

Don Rafael Ibarra
Ama ni Crisostomo; nakainggitan nang labis ni Padre Damaso dahilan sa yaman kung kaya nataguriang erehe.

Don Saturnino
Nuno ni Crisostomo; naging dahilan ng kasawian ng nuno ni Elias.

Mang Pablo
Pinuno ng mga tulisan na ibig tulungan ni Elias.

Kapitan Basilio
Ilan sa mga kapitan ng bayan sa San Diego Kapitan Tinong at Kapitan Valentin

Tinyente Guevarra
Isang matapat na tinyente ng mga guwardiya sibil na nagsalaysay kay Ibarra ng tungkol sa kasawiang sinapit ng kanyang ama.

Kapitana Maria
Tanging babaing makabayan na pumapanig sa pagtatanggol ni Ibarra sa alaala ng ama.

Padre Sibyla
Paring Agustino na lihim na sumusubaybay sa mga kilos ni Ibarra.

Albino
Dating seminarista na nakasama sa piknik sa lawa.

Jose Rizal: A Biographical Sketch
BY TEOFILO H. MONTEMAYOR

JOSE RIZAL, the national hero of the Philippines and pride of the Malayan race, was born on June 19, 1861,in the town of Calamba, Laguna. He was the seventh child in a family of 11 children (2 boys and 9 girls). Both his parents were educated andbelonged to distinguished families.

His father, Francisco Mercado Rizal, an industrious farmer whom Rizal called "a model of fathers," came from Biñan, Laguna; while his mother, Teodora Alonzo y Quintos, a highly cultured and accomplished woman whom Rizal called "loving and prudent mother," was born in Meisic, Sta. Cruz, Manila. At the age of 3, he learned the alphabet from his mother; at 5, while learning to read and write, he already showed inclinations to be an artist. He astounded his family and relatives by his pencil drawings and sketches and by his moldings of clay. At the age 8, he wrote a Tagalog poem, "Sa Aking Mga Kabata," the theme of which revolves on the love of one’s language. In 1877, at the age of 16, he obtained his Bachelor of Arts degree with an average of "excellent" from the Ateneo Municipal de Manila. In the same year, he enrolled in Philosophy and Letters at the University of Santo Tomas, while at the same time took courses leading to the degree of surveyor and expert assessor at the Ateneo. He finished the latter course on March 21, 1877 and passed the Surveyor’s examination on May 21, 1878; but because of his age, 17, he was not granted license to practice the profession until December 30, 1881. In 1878, he enrolled in medicine at the University of Santo Tomas but had to stop in his studies when he felt that the Filipino students were being discriminated upon by their Dominican tutors. On May 3, 1882, he sailed for Spain where he continued his studies at the Universidad Central de Madrid. On June 21, 1884, at the age of 23, he was conferred the degree of Licentiate in Medicine and on June 19,1885, at the age of 24, he finished his course in Philosophy and Letters with a grade of "excellent."

Having traveled extensively in Europe, America and Asia, he mastered 22 languages. These include Arabic, Catalan, Chinese, English, French, German, Greek, Hebrew, Italian, Japanese, Latin, Malayan, Portuguese, Russian, Sanskrit, Spanish, Tagalog, and other native dialects. A versatile genius, he was an architect, artists, businessman, cartoonist, educator, economist, ethnologist, scientific farmer, historian, inventor, journalist, linguist, musician, mythologist, nationalist, naturalist, novelist, opthalmic surgeon, poet, propagandist, psychologist, scientist, sculptor, sociologist, and theologian.

He was an expert swordsman and a good shot. In the hope of securing political and social reforms for his country and at the same time educate his countrymen, Rizal, the greatest apostle of Filipino nationalism, published, while in Europe, several works with highly nationalistic and revolutionary tendencies. In March 1887, his daring book, NOLI ME TANGERE, a satirical novel exposing the arrogance and despotism of the Spanish clergy, was published in Berlin; in 1890 he reprinted in Paris, Morga’s SUCCESSOS DE LAS ISLAS FILIPINAS with his annotations to prove that the Filipinos had a civilization worthy to be proud of even long before the Spaniards set foot on Philippine soil; on September 18, 1891, EL FILIBUSTERISMO, his second novel and a sequel to the NOLI and more revolutionary and tragic than the latter, was printed in Ghent. Because of his fearless exposures of the injustices committed by the civil and clerical officials, Rizal provoked the animosity of those in power. This led himself, his relatives and countrymen into trouble with the Spanish officials of the country. As a consequence, he and those who had contacts with him, were shadowed; the authorities were not only finding faults but even fabricating charges to pin him down. Thus, he was imprisoned in Fort Santiago from July 6, 1892 to July 15, 1892 on a charge that anti-friar pamphlets were found in the luggage of his sister Lucia who arrive with him from Hong Kong. While a political exile in Dapitan, he engaged in agriculture, fishing and business; he maintained and operated a hospital; he conducted classes- taught his pupils the English and Spanish languages, the arts.

The sciences, vocational courses including agriculture, surveying, sculpturing, and painting, as well as the art of self defense; he did some researches and collected specimens; he entered into correspondence with renowned men of letters and sciences abroad; and with the help of his pupils, he constructed water dam and a relief map of Mindanao - both considered remarkable engineering feats. His sincerity and friendliness won for him the trust and confidence of even those assigned to guard him; his good manners and warm personality were found irresistible by women of all races with whom he had personal contacts; his intelligence and humility gained for him the respect and admiration of prominent men of other nations; while his undaunted courage and determination to uplift the welfare of his people were feared by his enemies.

When the Philippine Revolution started on August 26, 1896, his enemies lost no time in pressing him down. They were able to enlist witnesses that linked him with the revolt and these were never allowed to be confronted by him. Thus, from November 3, 1986, to the date of his execution, he was again committed to Fort Santiago. In his prison cell, he wrote an untitled poem, now known as "Ultimo Adios" which is considered a masterpiece and a living document expressing not only the hero’s great love of country but also that of all Filipinos. After a mock trial, he was convicted of rebellion, sedition and of forming illegal association. In the cold morning of December 30, 1896, Rizal, a man whose 35 years of life had been packed with varied activities which proved that the Filipino has capacity to equal if not excel even those who treat him as a slave, was shot at Bagumbayan Field.

The Mercado - Rizal Family

The Rizals is considered one of the biggest families during their time. Domingo Lam-co, the family's paternal ascendant was a full-blooded Chinese who came to the Philippines from Amoy, China in the closing years of the 17th century and married a Chinese half-breed by the name of Ines de la Rosa.

Researchers revealed that the Mercado-Rizal family had also traces of Japanese, Spanish, Malay and Even Negrito blood aside from Chinese.

Jose Rizal came from a 13-member family consisting of his parents, Francisco Mercado II and Teodora Alonso Realonda, and nine sisters and one brother.

FRANCISCO MERCADO (1818-1898)
Father of Jose Rizal who was the youngest of 13 offsprings of Juan and Cirila Mercado. Born in Biñan, Laguna on April 18, 1818; studied in San Jose College, Manila; and died in Manila.

TEODORA ALONSO (1827-1913)
Mother of Jose Rizal who was the second child of Lorenzo Alonso and Brijida de Quintos. She studied at the Colegio de Santa Rosa. She was a business-minded woman, courteous, religious, hard-working and well-read. She was born in Santa Cruz, Manila on November 14, 1827 and died in 1913 in Manila.

SATURNINA RIZAL (1850-1913)
Eldest child of the Rizal-Alonzo marriage. Married Manuel Timoteo Hidalgo of Tanauan, Batangas.

PACIANO RIZAL (1851-1930)
Only brother of Jose Rizal and the second child. Studied at San Jose College in Manila; became a farmer and later a general of the Philippine Revolution.

NARCISA RIZAL (1852-1939)
The third child. married Antonio Lopez at Morong, Rizal; a teacher and musician.

OLYMPIA RIZAL (1855-1887)
The fourth child. Married Silvestre Ubaldo; died in 1887 from childbirth.

LUCIA RIZAL (1857-1919)
The fifth child. Married Matriano Herbosa.

MARIA RIZAL (1859-1945)
The sixth child. Married Daniel Faustino Cruz of Biñan, Laguna.

JOSE RIZAL (1861-1896)
The second son and the seventh child. He was executed by the Spaniards on December 30,1896.

CONCEPCION RIZAL (1862-1865)
The eight child. Died at the age of three.

JOSEFA RIZAL (1865-1945)
The ninth child. An epileptic, died a spinster.

TRINIDAD RIZAL (1868-1951)
The tenth child. Died a spinster and the last of the family to die.

SOLEDAD RIZAL (1870-1929)
The youngest child married Pantaleon Quintero.

In Calamba, Laguna 19 June 1861
JOSE RIZAL, the seventh child of Francisco Mercado Rizal and Teodora Alonso y Quintos, was born in Calamba, Laguna.

22 June 1861
He was baptized JOSE RIZAL MERCADO at the Catholic of Calamba by the parish priest Rev. Rufino Collantes with Rev. Pedro Casañas as the sponsor.

28 September 1862
The parochial church of Calamba and the canonical books, including the book in which Rizal’s baptismal records were entered, were burned.

1864
Barely three years old, Rizal learned the alphabet from his mother.

1865
When he was four years old, his sister Conception, the eight child in the Rizal family, died at the age of three. It was on this occasion that Rizal remembered having shed real tears for the first time.

1865 – 1867
During this time his mother taught him how to read and write. His father hired a classmate by the name of Leon Monroy who, for five months until his (Monroy) death, taught Rizal the rudiments of Latin.

At about this time two of his mother’s cousin frequented Calamba. Uncle Manuel Alberto, seeing Rizal frail in body, concerned himself with the physical development of his young nephew and taught the latter love for the open air and developed in him a great admiration for the beauty of nature, while Uncle Gregorio, a scholar, instilled into the mind of the boy love for education. He advised Rizal: "Work hard and perform every task very carefully; learn to be swift as well as thorough; be independent in thinking and make visual pictures of everything."

6 June 1868
With his father, Rizal made a pilgrimage to Antipolo to fulfill the vow made by his mother to take the child to the Shrine of the Virgin of Antipolo should she and her child survive the ordeal of delivery which nearly caused his mother’s life.

From there they proceeded to Manila and visited his sister Saturnina who was at the time studying in the La Concordia College in Sta. Ana.

1869
At the age of eight, Rizal wrote his first poem entitled "Sa Aking Mga Kabata." The poem was written in tagalog and had for its theme "Love of One’s Language."

Early Education in Calamba and Biñan Rizal had his early education in Calamba and Biñan. It was a typical schooling that a son of an ilustrado family received during his time, characterized by the four R’s- reading, writing, arithmetic, and religion. Instruction was rigid and strict. Knowledge was forced into the minds of the pupils by means of the tedious memory method aided by the teacher’s whip. Despite the defects of the Spanish system of elementary education, Rizal was able to acquire the necessary instruction preparatory for college work in Manila. It may be said that Rizal, who was born a physical weakling, rose to become an intellectual giant not because of, but rather in spite of, the outmoded and backward system of instruction obtaining in the Philippines during the last decades of Spanish regime.

The Hero’s First Teacher

The first teacher of Rizal was his mother, who was a remarkable woman of good character and fine culture. On her lap, he learned at the age of three the alphabet and the prayers. "My mother," wrote Rizal in his student memoirs, "taught me how to read and to say haltingly the humble prayers which I raised fervently to God."

As tutor, Doña Teodora was patient, conscientious, and understanding. It was she who first discovered that her son had a talent for poetry. Accordingly, she encouraged him to write poems. To lighten the monotony of memorizing the ABC’s and to stimulate her son’s imagination, she related many stories.
As Jose grew older, his parents employed private tutors to give him lessons at home. The first was Maestro Celestino and the second, Maestro Lucas Padua. Later, an old man named Leon Monroy, a former classmate of Rizal’s father, became the boy’s tutor. This old teacher lived at the Rizal home and instructed Jose in Spanish and Latin. Unfortunately, he did not lived long. He died five months later.

After a Monroy’s death, the hero’s parents decided to send their gifted son to a private school in Biñan.

Jose Goes to Biñan

One Sunday afternoon in June , 1869, Jose, after kissing the hands of his parents and a tearful parting from his sister, left Calamba for Biñan. He was accompanied by Paciano , who acted as his second father. The two brothers rode in a carromata, reaching their destination after one and one-half hours’ drive. They proceeded to their aunt’s house, where Jose was to lodge. It was almost night when they arrived, and the moon was about to rise.

That same night, Jose, with his cousin named Leandro, went sightseeing in the town. Instead of enjoying the sights, Jose became depressed because of homesickness. "In the moonlight," he recounted, "I remembered my home town, my idolized mother, and my solicitous sisters. Ah, how sweet to me was Calamba, my own town, in spite of the fact that was not as wealthy as Biñan."

First Day in Biñan School

The next morning (Monday) Paciano brought his younger brother to the school of Maestro Justiniano Aquino Cruz.

The school was in the house of the teacher, which was a small nipa hut about 30 meters from the home of Jose’s aunt.

Paciano knew the teacher quite well because he had been a pupil under him before. He introduced Jose to the teacher, after which he departed to return to Calamba.

Immediately, Jose was assigned his seat in the class. The teacher asked him:

"Do you know Spanish?"
"A little, sir," replied the Calamba lad.
"Do you know Latin?"
"A little, sir."

The boys in the class, especially Pedro, the teacher’s son laughed at Jose’s answers.

The teacher sharply stopped all noises and begun the lessons of the day.

Jose described his teacher in Biñan as follows: "He was tall, thin, long-necked, with sharp nose and a body slightly bent forward, and he used to wear a sinamay shirt, woven by the skilled hands of the women of Batangas. He knew by the heart the grammars by Nebrija and Gainza. Add to this severity that in my judgement was exaggerated and you have a picture, perhaps vague, that I have made of him, but I remember only this."

First School BrawlIn the afternoon of his first day in school, when the teacher was having his siesta, Jose met the bully, Pedro. He was angry at this bully for making fun of him during his conversation with the teacher in the morning.

Jose challenged Pedro to a fight. The latter readily accepted, thinking that he could easily beat the Calamba boy who was smaller and younger.

The two boys wrestled furiously in the classroom, much to the glee of their classmates. Jose, having learned the art of wrestling from his athletic Tio Manuel, defeated the bigger boy. For this feat, he became popular among his classmates.

After the class in the afternoon, a classmate named Andres Salandanan challenged him to an arm-wrestling match. They went to a sidewalk of a house and wrestled with their arms. Jose, having the weaker arm, lost and nearly cracked his head on the sidewalk.
In succeeding days he had other fights with the boys of Biñan. He was not quarrelsome by nature, but he never ran away from a fight.

Best Student in School

In academic studies, Jose beat all Biñan boys. He surpassed them all in Spanish, Latin, and other subjects.

Some of his older classmates were jealous of his intellectual superiority. They wickedly squealed to the teacher whenever Jose had a fight outside the school, and even told lies to discredit him before the teacher’s eyes. Consequently the teacher had to punish Jose.

Early Schooling in Biñan

Jose had a very vivid imagination and a very keen sense of observation. At the age of seven he traveled with his father for the first time to Manila and thence to Antipolo to fulfill the promise of a pilgrimage made by his mother at the time of his birth. They embarked in a casco, a very ponderous vessel commonly used in the Philippines. It was the first trip on the lake that Jose could recollect. As darkness fell he spent the hours by the katig, admiring the grandeur of the water and the stillness of the night, although he was seized with a superstitious fear when he saw a water snake entwine itself around the bamboo beams of the katig. With what joy did he see the sun at the daybreak as its luminous rays shone upon the glistening surface of the wide lake, producing a brilliant effect! With what joy did he talk to his father, for he had not uttered a word during the night!

When they proceeded to Antipolo, he experienced the sweetest emotions upon seeing the gay banks of the Pasig and the towns of Cainta and Taytay. In Antipolo he prayed, kneeling before the image of the Virgin of Peace and Good Voyage, of whom he would later sing in elegant verses. Then he saw Manila, the great metropolis , with its Chinese sores and European bazaars. And visited his elder sister, Saturnina, in Santa Ana, who was a boarding student in the Concordia College.

When he was nine years old, his father sent him to Biñan to continue studying Latin, because his first teacher had died. His brother Paciano took him to Biñan one Sunday, and Jose bade his parents and sisters good-bye with tears in his eyes. Oh, how it saddened him to leave for the first time and live far from his home and his family! But he felt ashamed to cry and had to conceal his tears and sentiments. "O Shame," he explained, "how many beautiful and pathetic scenes the world would witness without thee!"

They arrived at Biñan in the evening. His brother took him to the house of his aunt where he was to stay, and left him after introducing him to the teacher. At night, in company with his aunt’s grandson named Leandro, Jose took a walk around the town in the light of the moon. To him the town looked extensive and rich but sad and ugly.

His teacher in Biñan was a severe disciplinarian. His name was Justiniano Aquino Cruz. "He was a tall man, lean and long-necked, with a sharp nose and a body slightly bent forward. He used to wear a sinamay shirt woven by the deft hands of Batangas women. He knew by memory the grammars of Nebrija and Gainza. To this add a severity which, in my judgement I have made of him, which is all I remember."

The boy Jose distinguished himself in class, and succeeded in surpassing many of his older classmates. Some of these were so wicked that, even without reason, they accused him before the teacher, for which, in spite of his progress, he received many whippings and strokes from the ferule. Rare was the day when he was not stretched on the bench for a whipping or punished with five or six blows on the open palm. Jose’s reaction to all these punishments was one of intense resentment in order to learn and thus carry out his father’s will.

Jose spent his leisure hours with Justiniano’s father-in-law, a master painter. From him he took his first two sons, two nephews, and a grandson. His way life was methodical and well regulated. He heard mass at four if there was one that early, or studied his lesson at that hour and went to mass afterwards. Returning home, he might look in the orchard for a mambolo fruit to eat, then he took his breakfast, consisting generally of a plate of rice and two dried sardines.

After that he would go to class, from which he was dismissed at ten, then home again. He ate with his aunt and then began at ten, then home again. He ate with his aunt and then began to study. At half past two he returned to class and left at five. He might play for a short time with some cousins before returning home. He studied his lessons, drew for a while, and then prayed and if there was a moon, his friends would invite him to play in the street in company with other boys.

Whenever he remembered his town, he thought with tears in his eyes of his beloved father, his idolized mother, and his solicitous sisters. Ah, how sweet was his town even though not so opulent as Biñan! He grew sad and thoughtful.

While he was studying in Biñan, he returned to his hometown now and then. How long the road seemed to him in going and how short in coming! When from afar he descried the roof of his house, secret joy filled his breast. How he looked for pretexts to remain longer at home! A day more seemed to him a day spent in heaven, and how he wept, though silently and secretly, when he saw the calesa that was flower that him Biñan! Then everything looked sad; a flower that he touched, a stone that attracted his attention he gathered, fearful that he might not see it again upon his return. It was a sad but delicate and quite pain that possessed him.

Kabanata I
Isang Handaan

Buod

Isang marangyang salu-salo ang ipinag-anyaya ni Don Santiago de los Santos na higit na popular sa taguring kapitan Tiago. Ang handaan ay gagawin sa kanyang bahay na nasa daang Anluwage na karating ng Ilog-Binundok.

Ang paayaya ay madaling kumalat sa lahat ng sulok ng Maynila. Bawat isa ay gustong dumalo sapagkat ang mayamang Kapitan ay kilala bilang isang mabuting tao, mapagbigay at laging bukas ang palad sa mga nangangailangan. Dahil dito, ang iba ay nababalino kung ano ang isusuot at sasabihin sa mismong araw ng handaan.

Nang gabing iyon dagsa ang mga panauhin na gaya ng dapat asahan. Puno ang bulwagan. Ang nag-iistima sa mgta bisita ay si Tiya Isabel, isang matandang babae na pinsan ng may-bahay. Kabilang sa mga bisita sina tinyente ng guardia civil, Pari Sibyla, ang kura paroko ng Binundok, si pari Damaso na madaldal at mahahayap ang mga salita at dalawang paisano. Ang isa ay kararating lamang sa Pilipinas.

Ang kararating na dayuhan ay nagtatanong tungkol sa mga asal ng mga katutubong Pilipino. Ipinaliwanag niya na ang pagpunta niya sa bansa ay sarili niyang gastos. Ang pakay ng kanyang paglalakbay ay upang magkaroon ng kabatiran tungkol sa lupain ng mga Indiyo.

Nagkaroon ng mainitang balitaktakan ng mabanggit ng dayuhan ang tungkol sa monopolyo ng tabako. Nailabas ni Pari Damaso ang kanyang mapanlait na ugali. Nilibak niya ang mga Indiyo. Ang tingin niya sa mga ito ay hamak at mababa. Lumitaw din sa usapan ang panlalait ng mga Espanyol tungkol sa mga Pilipino noong mga nakalipas na araw. Mapanlibak si Pari Damaso. Kung kaya’t iniba ni Pari Sibyla ang usapan.

Napadako ang usapan tungkol sa pagkakalipat sa ibang bayan ni Padre Damaso pagkatapos ng makapagsilbi sa loob ng 20 taon bilang kura paroko ng San Diego. Sinabi niya kahit na ang hari ay hindi dapat manghimasok sa pagpaparusa ng simbahan sa mga erehe.

Pero, ito ay tinutulan ng Tinyente ng Guardia Civil sa pagsasabing may karapatan ang Kapitan Heneral sapagkat ito ang kinatawan ng hari ng bansa.

Ipinaliwanag pa ng tinyente ang dahilan ng pagkakalipat ni Pari Damaso. Ito, umano ang nag-utos na hukayin at ilipat ang bangkay ng isang marangal na lalaki na napagbintangang isang erehe ng pari dahil lamang sa hindi pangungumpisal.

Ang ginawa ay itinuturing sa isang kabuktutan ng Kapitan Heneral. Kung kaya inutos nito ang paglilipat sa ibang parokya ang paring Pransiskano bilang parusa. Nagpupuyos sa galit ang pari kapag naaalala niya ang mga kasulatang nawaglit.

Iniwanan na ni Tinyente ang umpukan, pagkatapos nitong makapagpaliwanag. Sinikap ni Pari Sibyla na pakalmahin ang loob ni Pari Damaso. Lumawig muli ang talayan. Dumating ang ilan pang mga bagong panauhin. Ilan sa mga ito ay ang mag-asawang sina Dr. de Espadaña at Donya Victorina.

Kabanata II
Si Crisostomo Ibarra

Buod

Dumating si Kapitan Tiyago at si Ibarra na luksang-luksa ang kasuotan. Binating lahat ni kapitan ang mga panauhin at humalik sa kamay ng mga pari na nakalimot na siya ay bendisyunan dahil sa pagkabigla. Si Pari Damaso ay namutla ng makilala si Ibarra.

Ipinakilala ni Kapitan Tiyago si Ibarra sa pagsasabing ito ay anak ng kanyang kaibigang namatay at kararating lamang niya buhat sa pitong taong pag-aaral sa Europa. Malusog ang pangangatawan ni Ibarra, sa kanyang masayang mukha mababakas ang kagandahan ng ugali. Bagamat siya ay kayumanggi, mahahalata rin sa pisikal na kaanyuan nito ang pagiging dugong Espanyol.

Tinangkang kamayan ni Ibarra si Pari Damaso sapagkat alam niyang ito ay kaibigang matalik ng kanyang yumaong ama. Ngunit, ito ay hindi inamin ng pari. Totoo, siya ang kura sa bayan. Pero, ikinaila niyang kaibigan niya ang ama ni Ibarra.

Napahiya si Ibarra at iniatras ang kamay. Dagling tinalikuran niya ang pari at napaharap sa tinyenteng kanina pa namamasid sa kanila. Masayang nag-usap sina tinyente at Ibarra. Nagpapasalamat ang tinyente sapagkat dumating ang binata ng walang anumang masamang nangyari. Basag ang tinig ng tinyente ng sabihin niya sa binata na nasa ito ay higit na maging mapalad sa kanyang ama. Ayon sa tinyente ang ama ni Ibarra ay isang taong mabait. Ang ganitong papuri ay pumawi sa masamang hinala ni Ibarra tungkol sa kahabag-habag na sinapit ng kanyang ama.

Ang pasulyap ni Padre Damaso sa tinyente ay sapat na upang layuan niya ang binata. Naiwang mag-isa si Ibarra sa bulwagan ng walang kakilala.

Tulad ng kaugaliang Aleman na natutuhan ni Ibarra buhat sa kanyang pag-aaral sa Europa, ipinakilala niya ang kanyang sarili sa mga nanduruong kamukha niyang panauhin. Ang mga babae ay hindi umimik sa kanya. Ang mga lalaki lamang ang nagpapakilala rin sa kanya. Nakilala niya ang isang binata rin na tumigil sa pagsusulat.

Malapit ng tawagin ang mga panauhin para maghapunan, nang lumapit si Kapitan Tinong kay Ibarra para kumbidahin sa isang pananghalian kinabukasan. Tumanggi sa anyaya ang binata sapagkat nakatakda siyang magtungo sa San Diego sa araw na naturan.

Kabanata III
Ang Hapunan

Buod

Isa-isang nagtungo ang mga panauhin sa harap ng hapagkainan. Sa anyo ng kanilang mga mukha, mahahalata ang kanilang pakiramdam. Siyang-siya si Pari Sybyla samantalang banas na banas naman si Padre Damaso. Sinisikaran niya ang lahat ng madaanan hanggang sa masiko niya ang isang kadete. Hindi naman umiimik ang tenyente. Ang ibang bisita naman ay magiliw na nag-uusap at pinupuri ang masarap na handa ni Kapitan Tiyago. Nainis naman si Donya Victorina sa tenyente sapagkat natapakan ang kola ng kanyang saya habang tinitignan nito ang pagkakulot ng kanyang buhok.

Sa may kabisera umupo si Ibarra. Ang magkabilang dulo naman ay pinagtatalunan ng dalawang pari kung sino sa kanila ang dapat na lumikmo roon.

Sa tingin ni Pari Sibyla, si Pari Damaso ang dapat umupo roon dahil siya ang padre kumpesor ng pamilya ni Kapitan Tiyago. Pero, si Pari Sibyla naman ang iginigiit ng Paring Pransiskano. Si Sibyla ang kura sa lugar na iyon, kung kaya’t siya ang karapat-dapat na umupo.

Anyong uupo na si Sibyla, napansin niya ang tinyente at nagkunwang iaalok ang upuan. Pero, tumanggi ang tenyente sapagkat umiiwas siyang mapagitnaan nang dalawang pari.

Sa mga panauhin, tanging si Ibarra lamang ang nakaisip na anyayahan si Kapitan Tiyago. Pero, kagaya ng may karaniwang may pahanda, magalang na tumaggi ang kapitan sabay sabing "huwag mo akong alalahanin."

Sinimulan ng idulot ang pagkain. Naragdagan ang pagpupoyos ng damdamin ni Pari Damaso, ang ihain ang tinola. Paano puro upo, leeg at pakpak ng manok ang napunta sa kanya. Ang kay Ibarra ay puro masasarap na bahagi ng tinola. Hindi alam ng pari, sadyang ipinaluto ng kapitan ang manok para kay Ibarra.

Habang kumakain, nakipag-usap si Ibarra sa mga ibang panauhin na malapit sa kinaroroonan niya. Batay sa sagot ng binata sa tanong ni Laruja, siya ay mayroon ding pitong taong nawala sa Pilipinas. Bagamat, wala siya sa bansa, hindi niya nakakalimutan ang kanyang bayan. At sa halip, siya ang nakakalimutan ng bayan sapagkat ni wala man lang isang taong nakapagbalita tungkol sa masaklap na sinapit ng kanyang ama. Dahil sa pahayag na ito ni Ibarra, nagtumibay ang paniniwala ng tinyente na talagang walang alam ang binata sa tunay na dahilan ng pagkamatay ng kanyang amang si Don Rafael.

Tinanong ni Donya Victorina si Ibarra na bakit hindi man lang ito nagpadala ng hatid-kawad, na kagaya ng ginawa ni Don Tiburcio nang sila ay magtaling-puso.

"Nasa ibang bayan ako nitong mga huling dalawang taon", tugon naman ni Ibarra.

Nalaman ng mga kausap ni Ibarra na marami ng bansa ang napuntahan nito at marami ng wika ang kanyang alam. Ang katutubong wikang natutuhan niya sa mga bansang pinupunntahan niya ang ginagamit niya sa pakikipagtalastasan. Bukod sa wika, pinag-aaralan din niya ang kasaysayan ng bansang kanyang pinupuntahan partikular na ang tungkol sa Exodo o hinay-hinay na pagbabago sa kaunlaran.

Ipinaliwanag ni Ibarra na halos magkakatulad ang mga bansang napuntahan niya sa tema ng kabuhayan, pulitika at relihiyon. Pero, nangingibabaw ang katotohanang nababatay sa kalayaan at kagipitan ng bayan. Gayundin ang tungkol sa ikaaalwan at ikapaghihirap nito.

Naudlot ang pagpapaliwanag ni Ibarra sapagkat biglang sumabad si Padre Damaso. Walang pakundangan ininsulto niya ang binata. Sinabi niyang kung iyon lamang ang nakita o natutuhan ni Ibarra, siya ay nag-aksaya lamang ng pera sapagkat kahit na bata ay alam ang mga sinabi nito. Nabigla ang lahat sa diretsang pagsasalita ng pari.

Kalmado lamang si Ibarra, ipinaliwanag niyang sinasariwa lamang niya ang mga sandaling madalas na pumunta sa kanila si Pari Damaso noong maliit pa siya upang makisalo sa kanilang hapag-kainan. Ni gaputok ay hindi nakaimik ang nangangatal na si Damaso.

Nagpaalam na si Ibarra. Pinigil siya ni Kapitan Tiyago sapagkat darating si Maria Clara at ang bagong kura paroko ng San Diego. Hindi rin napigil sa pag-alis si Ibarra. Pero, nangako siyang babalik kinabukasan din.

Ngumakngak naman si Padre Damaso, nang umalis si Ibarra. Binigyan diin niya na ang gayong pagkilos ng binata ay tanda ng kanyang pagiging mapagmataas. Dahil dito, aniya, dapat na ipagbawal ng pamahalaang kastila ang pagkakaloob ng pahintulot sa sinumang Indio na makapag-aral sa Espanya.

Nang gabing iyon, sinulat ng binata sa kolum ng Estudios Coloniales ang tungkol sa isang pakpak at leeg ng manok na naging sanhi ng alitan sa salu-salo; ang may handa ay walang silbi sa isang piging at ang hindi dapat pagpapaaral ng isang Indio sa ibang lupain.

Kabanata IV
Erehe at Pilibustero

Buod

Naglakad na si Ibarra na hindi batid ang destinasyon. Nakarating siya hanggang sa may Liwasan ng Binundok . Sa maraming taong pagkakawala niya sa bayan,wala pa ring pagbabago sa kanyang dinatnan.

Sa paggala-gala ng kanyang paningin, naramdaman niyang may dumantay na kamay sa kanyang balikat. Si Tinyente Guevarra,na sumunod sa kanya upang paalalahanan na mag-ingat din sapagkat

nangangamba siyang baka matulad siya (Ibarra) sa sinapit ng kanyang ama. Nakiusap si Ibarra na isalaysay ng tinyente ang tungkol sa buhay ng kanyang ama sapagkat tunay na wala siyang nalalaman dito.

Sianbi ni Ibarra na sumulat and kanyang ama sa kanya mayisnag taon na ang nakakalipas. Nagbilin si Don Rafael(ama ni Ibarra) na huwag nitong ikagugulat kung sakali mang hindi siya makasulat sapagkat lubha siyang abala sa kanyang mga gawain.

Ganito ang salaysay ng tinyente: Si Don Rafael ay siyang pinakamayaman sa buong lalawigan. Bagamat siya ay iginagalang, may ilan din namang naiinggit. Ang mga nuno nila ay mga kastila.Ang mga kastila dahil sa kasawian ay hindi gumagawa ng mga nararapat. Ang masasama sa Espanya ay nakakarating sa Pilipinas. Si Don Rafael ay maraming mga kagalit na mga kastila at pari. Ilang buwan pa lamang nakakaalis sa Pilpinas si Ibarra,si Don Rafael at Pari Damaso ay nagkasira. Diumano, di nangungumpisal si Don Rafael.

Nabilanggo si Don Rafael dahil sa pagkakaroon ng mga lihim na kaaway. Pinagbintangan pa siya ang pumatay sa isang mangmang at malupit na artilyerong naniningil ng buwis ng mga sasakyan. Pero hindi naman totoo.

Isang araw may isang grupo ng mga bata na sinigawan ang artilyero ng ba be bi bo bu na labis na ikinagalit nito.Pinukol ng kanyang tungkod ng artilyero ang mga bata. Isa ang sinampald na tinamaan at nabuwal. Pinagsisipa niya ito. Napatiyempo namang nagdaraan si don Rafael. Kinagalitan niya ang artilyero. Pero, ito ay lalong nagpuyos sa galit at si DonRafel ang kanyang hinarap. Walang nagawa si Don Rafael kung hindi ipagtanggol ang sarili.

Sa hindi malamang dahilan, bigla na lamang sumuray-suray ang artilyero at dahan-dahang nabuwal. Terible ang kanyang pagkakabuwal sapagkat ang kanyang ulo ay tumama sa isang tipak na bato. Nagduduwal ito at hindi nagkamalay hanggang sa tuluyang mapugto ang hininga.

Dahil dito, nabilanggo di Don Rafael. Pinagbintangan siyang erehe at pilibustero. Masakit sa kanya ang ganito sapagkat iyon ang itinuturing na pinakamabigatna parusa.

Pero, lalong nadagdagan ang dagan sa kanyang dibdib. Pinaratngan din siyang nagbabasa ng mga ipinagbabawal na aklat (El Correo de Ultramar) at diyaryo, nagtatago ng larawan ng paring binitay, isinakdal sa salang pangangamkam ng lupain at nagbibigay ng tulong sa mga tulisan.

Gumawa siya (tinyente) ng paraan para tulungan si Don Rafael at sumumpang ito ay marangal na tao. Katunayan, siya ay kumuha ng isang abugadong Pilipino na si G.A at G.M. Ito ay pagkaraang lumitaw sa pagsusuri na ang ikinamatay ng artilyero ay nag pamumuo ng dugo sa ulo nito.

Nang lumaon, ang katwiran ay nagtagumpay din. Nang si don Rafael ay malapit ng lumaya dahil sa tapos nglahat ang mga kasong ibinintang sa kanya. Ang sapin-saping kahirapan ng kalooban na kanyang dinanas ay hindi nakayanan ng kanyang pisikal na katawan.

Hindi na niya natamasa ang malayang buhay. Sa mismong loob ng bilangguan, nalagutan ng hininga si Don Rafael.

Huminto sa pagsasalaysay na g tinyente. Inabot nito ang kanyang kamay kay Ibarra at sinabing si Kapitan Tiyago na lamang ang bahalang magsalaysay ng iba pang pangyayari. Nasa tapat sila ng kuwartel ng maghiwalay. Sumakay sa kalesa si Ibarra.

Kabanata V
Pangarap sa Gabing Madilim

Buod

Sakay ng kalesa, dumating si Ibarra sa Fonda deLala. (Ito ay isang uri ng panuluyan, na tinutuluyan niya kapag siya ay nasa Maynial). Kaagad na nagtuloy si Ibarra sa kanyang silid at naupo sa isang silyon.. Sa sinapit ng ama, gulong-gulo ang isip nito. Maya-maya ginala ang paningin sa kalawakan ng himpapawid.

Mula sa bintana, natanaw niya ang isang maliwanag na bahay sa kabila ng ilog. Naririnig niya ang kalansing ng mga kubyertos at pinggan. Dinig din niya ang tugtugin ng orkestra.

Kung nagmasid lamang ng husto sabahay na iyon si Ibarra, makikita niya kung sinu-sino ang naroroon. May isang magandang binibini na nababalot ng manipis na habi,may suot na diyamante at ginto. Sa likuran naman may mga anghel, pastol at dalagang nag-aalay ng bulaklak. Ang mga umpukan naman ng mga Kastila, Pilipino, pari, intsik, militar ay nakatuon lahat sa kagandahan ni Maria Clara. Giliw na giliw silang nakatingin sa dalaga, maliban sa isang batang Pransiskano na payat at putlain. Iba ang kanyang nadarama. Si Pari Sibyla ay siyang-siya sa pakikipag-usap sa mga dilag samantalang si Donya Victoria ay matiyagang inaayos ang buhok ng dalagang hinahangaan ng lahat.

Dahil sa pagal ang isip at katawan ni Ibarra sa paglalim ng gabi, madali siyang naktulog at nagising kinabukasan na. Ang tanging hindi inabot ng antok ay ang batang Pransiskano.

Kabanata VI
Si Kapitan Tiyago

Buod

Ang katangian ni kapitan tiyago ay itinuturing hulog ng langit. Siya ay pandak, di kaputian at may bilugang mukha. Siaya ay tinatayang nasa pagitan ng 35 taong gulang. Maitim ang buhok, at kung hinde lamang nanabako at ngumanganga, maituturing na sya ay magandang lalaki.

Siya ang pinakamayaman sa binundok dahil sa marami siyang negosyo at iba pang klase ng ari-arian. Tanyag din sya sa pampanga at laguna bilang asendero, hindi kataka-taka na parang lubong hinihipan sa pagpintog ng kanyang yaman .

Dahil sa sya ay mayaman, siya ay isang impluwensyadong tao. Siya ay malakas sa mga taong nasa gobeyerno at halos kaibigan nya lahat ng mga prayle. Ang turing niya sa sarili ay isang tunay na kastila at hindi pilipino. Kasundo nya ang diyos dahil nagagawa niyang bilhin ang kabalanan. Katunayan, sya ay nagpapamisa at nag papadasal tungkol sa kanyang sarili. Ipinalalagay ng balana na siya ay nakapagtatamo ng kalangitan. Iisipin na lamang na nasa kanyang silid ang lahat ng mga santo at santong sinasmba katulad nina sta.lucia, san pascual bailon, san antonio de padua, san francisco de asis, san antonio abad, san miquel, sto. Domingo, hesukristo at ang banal na mag-anak.

Par kay kapitan tiyago kahit na ano ang itakda an mga kastila, yaon ay karapat-dapat at kapuri-puri. Dahil sa kanyang pagpupula sa mga pilipino, sya ay naglilingkod bilang gobernadocillo.

Basta opisyal, sinusunod nya. Anumang reglamento o patakaran ay kanyang sinusonod. Sipsip din sya sa mga taong nasa poder. Basta may okasyon na katulad ng kapanganakan at kapistahan, lagi sya myroong handog na regalo.

Si kapitan tiyago ay tanging ng isang kuripot na mangangalakal ng asukal sa malabon. Dahil sa kakuriputan ng ama, siya ay hindi pinag aral. Naging katulong at tinuruan sya ng isang paring dominiko. Nang mamatay ang pari at ama nito, siya’y mag isang nangalakal. Nakilala nya si pia alba na isang magandang dalagang taga sata cruz. Natulong sila sa pag hahanap-buhay hangang sa yumaman ng husto at nakilala sa alta sosyedad.

Ang pag bili nila ng lupain sa san diego ang naging daan upang maging kaututang dila roon ang kura na si padre damaso. Naging kaibigan din nila ang pinakamayaman sa boung san diego- si don rafael ibarra, ang ama ni crisostomo ibarra . dahil sa anim na taon ng pagsasama sina tiyago at pia at hnidi nagkaroon ng anak kahit na kung saan-saan sila namanata.

Dahil dito ipinayo ni padre damaso na sa oabando sila pumunta kina san pascal baylon at sta clara at sa nuestra sr de salambaw.

Parang dininig ang dasal ni pia, siya ay nag lihi, gayuman nagiging masakitin si pia, nang siya ay magdalangtao. Pag kapanganak nya sya ay namatay. Si padre damaso ang nag anak sa binyag at ang anak in pia ay pinangalanang maria clara bilang pag bibigay karangalan sa dalawang pintakasi sa obando, kay tiya esabel, pinsan ni kapitan tiyago, ang natokang mag-aruga kay maria. Lumaki sya sa pag mamahal na inukol ni tiya esabel, kanyang ama at mga prayle.
Katorse anyos si maria, nang sya ipinasok sa beaterio ng sta catalina. Luhaan sya nag paalam kay pari damaso at sa kanyang kaibigan at kababatang si crisostomo ibarra, pag kapsok ni maria sa umbento, si ibarra naman ay nag punta na ng europa upang mag aral.

Gayunman, nagkasundo sina don rafael at kapitan tiyago na maski nagkalayo ang kanilang mga anak. Pag dating ng tamang panahon silang dalawa (maria at crisostomo) ay pag iisahing dibdib. Ito ay sa kanilang paniniwala na ang dalawa ay tunay na nag-iibigan.

Kabanata VII
Suyuan sa Asotea

Buod

Kinabukasan, Maagang –maaga pa ay nagsimba na sina Maria at Tiya Isabel. Pagkatapos ng misa, Nagyayang umuwi na si Maria.

Pagkaagahan ay nanahi si Maria upang hindi mainip sa paghihintay. Si Isabel ay ay nagwalis ng mga kalat ng sinundang gabi. Si Kapitan Tiyago ay Binuklat naman ang mga itinatagong kasulatan. Sumasasal sa kaba ang dibdib ni Maria tuwing may nagdaraang mga sasakyan. Sapagkat medyo namumuutla siya, ipinayo ni Kapitan Tiyago na magbakasyon siya sa malabon o sa San Diego.

Iminungkahi ni Isabel na sa San Diego na gagawin ang bakasyon sapagkat bukod sa malaki ang bahay roon ay malapit na ring ganapin ang pista.

Tinagubilin ni Kapitan Tiyago si Maria na sa pagkukuha ng kanyang mga damit ay magpaalam na siya sa mga kaibigan sapagkat hinda na siya babalik sa beateryo.

Nanlamig at biglang nabitawan ni maria ang tinatahi ng may biglang tumigil na sasakyan sa kanilang tapat. Nang maulinigan niya ang boses ni Ibarra, karakang pumasok sa silid si Maria. Tinulungan siya ni tiya Isabel na mag-ayos ng sarili bago harapin si Ibarra.

Pumasok na sa bulwagan ang dalawa. Nagtama ang kanilang paningin. Ang pagkakatama ng kanilang paningin ay nagdulot ng kaligayahan sa kanilang puso.

Pamaya-maya, lumapit sila sa asotae upang iwasan ang alikabok na nililikha ni Isabel. Tinanong Maria si Ibarra, kung hindi siya nalimutan nito sa pangingibang bansa dahil sa maraming magagandang dalaga roon. Sinabi ni Ibarra na siya ay hindi nakakalimot. Katunayan anya, si Maria ay laging nasa kanyang alaala.

Binigyan diin pa ni Ibarra ang isinumpa niya sa harap ng bangkay ng ina na wala siyang iibigin at paliligayahin kundi si Maria lamang. Si Maria man, anya, ay hindi nakakalimot kahit na pinayuhan siya ng kanyang padre kompesor na limutin na niya si Ibarra.

Binikas pa ni Maria ang kanilang kamusmusan, ang kanilang paglalaro, pagtatampuhan at muling pagbabati, at pagkapatawa ni Maria ng tawaging mangmang ng kanyang ina si Ibarra. Dahil dito si Ibarra ay nagtampo kay Maria. Nawala lamang ang kanyang tampo nang lagyan ni maria ng sambong sa loob na kanyang sumbrerong upang hinda maitiman.

Ang bagay na iyon ay ikinagalak ni Ibarra, kinuha niya sa kanyang kalupi ang isang papel at ipinakita ang ilang tuyong dahon ng sambong na nangingitim na. Pero, mabango pa rin. Inilabas naman ni Maria ni Maria ang isang liham na ibinigay naman sa kanya ni Ibarra bago tumulak ito patungo sa ibang bansa. Binasa ito ni Maria ng pantay mata upang di makita ang kanyang mukha.

Nakasaad sa sulat kung bakit nais ni Don Rafael na papag-aralin si Ibarra sa ibang bansa. Siya anya ay isang lalaki at kailangan niyang matutuhan ang tungkol sa mga buhay-buhay upang mapaglingkuran niya ang kanyang sinilangan. Na bagamat, matanda na si Don Rafael at kailangan ni Ibarra, siya ay handang magtiis na ipaubaya ang pansariling interes alang-alang sa kapakanang pambayan.

Sa bahaging iyon ng sulat ay napatayo si Ibarra. Namutla siya. Napatigil sa pagbabasa si Maria. Tinanong ni Maria ang binata. Sumagot siya "Dahil sayo ay nalimutan ko ang aking tungkulin. Kailangan na pala akong umuwi dahil bukas ay undas na."

Kumuha ng ilang bulaklak si Maria at iniabot iyon kay ibarra. Pinagbilinan ni Kapitan Tiyago si Ibarra na pakisabi kay Anding na ayusin nito ang bahay nila sa San Diego sapagkat magbabakasyon duon ang mag-ale. Tumango si Ibarra at umlis na ito.

Pumasok sa silid si Maria at umiyak. Sinundan siya ni Kapitan Tiyago at inutusan na magtulos ng dalawang kandila sa mga manlalakbay na sina San Roque at San Rafael.

Kabanata VIII
Mga Alaala

Buod

Ang Kalesang sinasakyan ni Ibarra ay masayang bumabagtas sa isang masayang pook sa Maynila. Ang kagandahan ng sinag ng araw ay nakakapagpapawi sa kanyang kahapisang nadarama. Sa pagmamasid niya sa kapaligiran, biglang bumangon sa kanyang nahihimlay na diwa ang isang alaala.

Kabilang dito ang mga kalesa at karumatang hindi tumitigil sa pagbibiyahe, mga taong may ibat-ibang uri ng kasuotan na katulad ng mga Europeo, Intsik, Pilipino, mga babaing naglalako ng mga bungang-kahoy, mga lalakinh hubad na nagpapasan, mga ponda at restauran at pati ang mga karitong hila ng mga makupad na kalabaw. Pati ang bilanggong patay sa ilalim ng kariton at malapit sa dalawang bilanggo rin ay kanyang naalala.

Sa patuloy na pagsusuyod ng kanyang tingin, napansin niya na walang ipinagbago ang punong Talisay sa San Gabriel. Ang Escolta naman sa tingin din niya ay lalong pumangit. Nakita din niya ang mga magagandang karwahe na ang mga sakay ay mga kawaning inanatok pa sa kanilang mga pagpasok sa mga tanggapan at pagawaan, mga

tsino at paring walang kibo. Sa mga paring nakasakay sa mga karwahe, namataan niya si Pari Damaso na nakakunot-noo. Si Kapitan Tinong nuon na kasama ang asawa at dalawang anak na babae at nakasakay sa ibang karwahe ay binati si Ibarra.

Napadaan din siya sa Arroceros (ngayon ay C.M. Recto) sa bahaging kinalalagyan ng pagawaan ng tabako. Naalala niya na minsan na siyang nahilo dahil sa masamang amoy ng tabako.

Nang madaan siya sa Hardin Butaniko saglit na napawi ang kanyang mga magagandang gunita. Pumasok sa kanyang isip na ang hardin sa Europa ay nakakaakit at nakapag-aanyaya sa mga ito upang iyon ay malasin. Itinuon niya ang tingin sa malayo at makita niya ang matandang Maynila na naliligid ng makakapal at nilumot ng mga pader.

Ang pagkakapatingin niya sa Bagumbayayn ay nagpabangon sa bilin ng kanyang naging guring pari bago siya tumulak sa ibang bansa. Ang bilin ng pari ay (1) Ang karunungan ay para sa tao, ngunit ito ay natatamo lamang ng mga may puso lamang. (2) Kailangang pagayamanin ang karunungan upang maisalin ito sa mga susunod na salin-lahi at (3) ang mga dayuhan ay nagpunta sa Pilipinas upang humanap ng ginto. Kung kaya’t nararapat lamang na puntahan ang lugar ng mga dayuhan upang kunin naman ni Ibarra ang ginto nila (dayuhan).

Kabanata IX
Mga Suliranin Tungkol sa Bayan

Buod

May isang karwaheng nakatigil sa tapat ng bahay ni Kapitan Tiyago. Ang nakasakay sa loob nito ay si Tiya Isabel at hinihintay na lamang na sumakay si Maria. Tiyempong dumating si Pari Damaso at tinanong ang mag-ale. Sinabi nilang kukunin ni Maria ang mga kagamitan nito sa Beaterio. Ang ganito ay hindi minabuti ng pari, bubulong-bulong na nagtuloy na nagtuloy siya sa bahay ni Tiyago. Ang pagbulung-bulong ng pari ay inaakala ni Isabel na mayroon itong minimemoryang sermon.

Nahalata kaagad ni Kapitan Tiyago ang pagbabagong anyo ng pari nang hindi nito iabot ang kamay nang magtangka siyang magmano rito. Sinabi ng pari na kailangang mag-usap silang sarilinan ni Kapitan Tiyago. Pumasok sila sa isang silid at isinarang mabuti ang pinto.

Sa kabilang dako, pagkaraang makapagmisa si Pari Sibyla, kaagad na nagtuloy siya sa kumbento ng mga Dominiko sa Puerta de Isabel II. Dumiretso siya sa isang silid at tumambad sa kanyang paningin ang anyo ng isang matandang paring may sakit. Sinigilahan siya ng matinding pagkaawa rito. Ikinuwento ni Pari Sibyla sa paring may-sakit ang tungkol sa naganap na pagkakaalitan nina Pari Damaso at ni Ibarra. Ipinaliwanag ni Pari Sibyla na si Ibarra ay taong mabait at mabuting tao. Ang dalawang pari ay nagpalitan ng mga kuru-kuro tungkol sa mayamang binata, kay Maria Clara at kay Kapitan Tiyago. Sa kanilang pagsusuri, ang mga ito ay lubhang napakalaki ng maitutulong sa ikasusulong ng kanilang korporasyon at kapatiran ng panahong iyon.

Sa paniniwala ng may sakit na pari, dahan-dahan ng nawawala ang kanilang mga kayamanan lalo na sa Europa dahil sa pagtaas ng buwis na nagiging dahilan ng pagkawala ng kanilang mga ari-arian. Hindi na nararapat, anya, ang pagtataas ng buwis sa kanilang mga lupain sapagkat ang Pilipino ay natututo ng mamili ng lupa sa iba’t ibang lugar at lumilitaw na kasimbuti rin ng sa kanila o higit pa.

Bago umalis si Pari Sibyla, naibalita rin niya na ang tinyente ay hindi rin nagsumbong sa Kapitan-Heneral at diumano, ito ay nakikiisa pa kay Pari Damaso. Pero, nalaman din ng kapitan ang buong pangyayari. Ito ay naibalita ni Laruja sa isang pahayagan. Si Pari Damaso ay napalipat pa sa higit na mabuting bayan.

Sa kabilang banda naman, natapos na rin ang masinsinang pag-uusap nina Kapitan Tiyago at Pari Damaso. Sinisi ni Pari Damaso si Kapitan Tiyago dahil sa hindi nito pagtatapat. Binalaan pa niya ang kapitan na kailanman ay huwag itong magsinungaling sa kanya sapagkat siya ang inaama ni Maria Clara. Pag-alis ng pari, kaagad na pinatay niya ang mga ipinatulos na dalawang kandila kay Maria na patungkol para sa maluwalhating paglalakbay ni Ibarra patungong San Diego.

Kabanata X
Ang San Diego

Buod

Ang San Diego ay isang karaniwang bayan sa Pilipinas na nasa isang baybayin ng isang lawa at my malalapad na bukirin at palayan. Karamihan sa nakatira rito ay mga magsasaka. Dahil sa kanilang kamangmangan, ang mga inaaning produkto agrikultura ay naipagbibili nila ng murang-mura sa tsino.

Mula sa pinakamataas na bahagi ng simboryo ng simbahan, halos natatanaw ang kabuuan ng bayan. Sa may itaas na bahagi, may kubo na sadyang itinayo. Gayunman, mapapansin sa pagtanaw sa kabuuan nito ang isang tila pulong gubat na nasa gitna mismo ng kabukiran.

Kagaya pa ng ibang bayan sa Pilipinas, ang San Diego ay mayroong itinatagong alamat. May isa umanong matandang kastila na dumating sa bayan. Ito ay matatas magsalita ng tagalog at nanlalalim ang mga mata. Binili niya ang buong gubat. Ang mga pinambayad niya ay mga damit, alahas at salapi. Hindi nagtagal ang matanda ay nawala.

Isang araw ang mga nagpapastol ng kalabaw ay nakaamoy ng masangsang na amoy. Hinanap nila ang pinanggalingan ng amoy at nakita nila ang nabubulok na bangkay ng matanda na nakabitin sa isang puno ng baliti.

Dahil sa pagkamatay ng matanda, lalo siyang kinatakutan sapagkat nung nabubuhay pa siya, takot na takot sa kanya ang mga babae sa pagkat bahaw ang tinig nito, paimpit kung tumawa at malalalim ang mga mata. Sinunog ng ilan ang damit na galing sa matanda at ang mga hiyas naman ay tinapon sa ilog.

Hindi nagtagal, isang batang mistisong kastila ang dumating at sinabing siya ang anak ng namatay. Ito ay may pangalang Saturnino. Siya ay masipag at mapusok. Sininop niya ang gubat. Sa kalaunan, nakapag-asawa siya ng isang babaeng taga-Maynila at nagkaroon ng anak na tinawag niyang Rafael o Don Rafael, na siyang ama ni Crisostomo.

Si Don Rafael ay hindi malupit bagkus siya ay mabait. Ito ang dahilan kung bakit kinagiliwan siya ng mga magsasaka. Napaunlad niya ang lugar, mula sa pagiging nayon. Ito ay naging bayan.

Nagkaroon ng isang kura Indiyo. Pero, nang namatay si Padre Damaso na ang pumalit at naging kura pareho ng bayan.

Kabanata XI
Ang mga Makapangyarihan

Buod

Bagamat Don Rafael, ang tawag sa ama ni Ibarra. Hindi siya ang Kinikilalang makapangyarihan kahit na siya ang pinakamayaman. Pero,siya ay iginagalang at halos lahat ng mga tao ay mayroong pagkakautang sa kanya. Sa kabila ng kabusilakan ng kanyang damdamin, siya ay kinalaban ng magkaroon ng usapin at ni wala pa ngang kakampi.

Si Kapitan Tiyago man, kahit na masalapi at sinasalubong ng banda ng musiko at hinahainan ng masasarap na pagkain kapag nagpupunta sa bayan,siya ay nakatalikod, siya ay tinayawag na Sakristan Tiyago.

Ang kapitan sa bayan ay hindi rin kabilang sa mga tinatawag na casique o makapangyarihan. Ang kanyang puwesto ay nabili niya sa halagang P5,000. Madalas siyang sabunin at kagalitan ng alkalde mayor.

Ang San Diego ay maihahalintulad sa Roma at Italya sa mahigpit na pag-aagawan sa kapangyarihan pamunuan ng bayan. Ang mga ito ay sina Pare Bemardo Salvi, isang payat at batang pransiskano at siyang pumalit kay Padre Damaso. Payat siya sapagkat mahilig siyang mag-ayuno. Kung ihahambing siya kay Pari Damaso, siya ay mabait at maingat sa tungkulin. Si Pari Salvi ay ang Alpares at ang kanyang asawa na si Donya Consolacion, isang Pilipina na mahilig maglagay ng mga kolorete sa mukha. Ang alpares ang puno ng mga guwardiya sibil. Ang pagkakapangasawa niya ay binubunton niya sa pamamagitan ng paglalasing, pag-uutos sa mga sundalo na magsanay sa init ng araw o dili kaya ay sinasaktan ang kanyang eposa.

Bagama’t may hidwaan ang alpares at Pari Salvi kapag sila ay nagkikita ay pareho silang nagpaplastikan. Sila ay nagbabatian sa harap ng maraming tao at para walang anumang namamagitan di pagkakaunawaan. Pero, kapag hindi na magkaharap gumagawa sila ng kani-kanilang mga paraan para makapaghiganti sa isa’t-isa.

Ang alpares at Pari Salvi ang tunay na makapangyarihan sa San Diego. Ang tawag sa kanila ay mga casique.

Kabanata XII
Araw ng mga Patay

Buod

Ang sementeryo ng San Diego ay nasa kalagitnaan ng isang malawak na palayan at may bakod na lumang pader at kawayan. Lubhang napakakipot ng daang patungo rito. Ito ay maalikabok kung tag-araw at nagpuputik naman kung tag-ulan.

Mayroong isang malaking krus na nasa gitna ng libingan. Ito ay mayroong nakatungtong na bato at nakatitik ang INRI sa isang kuping lata na niluma na ng panahon. Masukal ang kabuuan ng libingan.

Sa ibang bahagi ng libingan, may dalawang tao ang humuhukay ng paglilibingan na malapit sa pader na parang babagsak na. Ang isa ay dating sepulturero at ang isa naman ay parang bago sapagkat hindi siya mapakali, dura ng dura sa lupa at panay ang hitit ng sigarilyo.

Sinabi ng naninigarilyong lalaki sa sepulturero na lumipat na sila ng ibang lugar sapagkat sariwa at dumudugo pa ang bangkay na kanyang hinuhukay. Hindi niya matagalan ang gayong tanawin.

Sumagot ang kausap na siya raw ay napakaselan at marahil kung siya ang nasa kanyang kalagayan na ipinahukay ang isang bangkay na may 20 araw pa lang nalilibing sa gitna ng kadiliman ng gabi, kasalukuyang bumubuhos ang malakas na ulan at namatay ang kanyang ilaw ay lalo siyang mandidiri at kikilabutan ang buong katawan.Ang bangkay anya ay kailangang pasanin at ilibing sa libingan ng mga intsik.

Gayunman, dahil nga sa malakas ang buhos ng ulan at kabigatan ng bangkay, minarapat na lamang na itapon niya ito sa lawa. Ito ay dahil sa utos ng malaking kura na si Padre Garrote.

Kabanata XIII
Mga Unang Banta ng Unos

Buod

Dumating si Ibarra sa libangan at hinanap ang puntod ng ama- si Don Rafael. Kasama niya ang isang matandang utusan niya. Sinabi ng matanda kay Ibarra, na si Kapitan Tiyago ang nagpagawa ng nitso ni Don Rafael. Ito anya ay tinaniman niya ng mga bulaklak ng adelpa at sampaga at nilagyan ng krus.

Nakita nina Ibarra at matanda ang sepulturero. Sinabi nila ang palatandaan ng libingan ni Don Rafael. Tumango ang tagapaglibing. Pero, nasindak si Ibarra ng ipagtapat ng sepulturero na kanyang sinunog ang krus at itinapon naman ang bangkay sa lawa dahil sa utos ni Padre Garrote. Higit umanong mabuti na mapatapon ang bangkay sa lawa kaysa makasama pa ito sa libingan ng mga intsik.

Parang pinagtakluban ng langit at lupa si Ibarra. Nasindak siya ng husto. Ang matanda naman ay napaiyak sa kanyang narinig. Parang baliw na nilisan ni Ibarra ang kausap hanggang sa makasalubong niya si Pari Salvi na nakabaston na may puluhang garing.

Kaagad na dinaluhong ni Ibarra si Pari Salvi. Bakas sa mukha ni Ibarra ang nagalalatang na poot at galit sa dibdib. Nararamdaman iyon ni Pari Salvi. Tinanong ni Ibarra si Pari Salvi kung bakit nagawa nila ang malaking kalapastangan sa kanyang ama. Sumagot si Pari Salvi na hindi siya ang may kagagawan niyon kundi si Padre Damaso na tinawag na Padre Garrote.

Kabanata XIV
Si Pilosopo Tasyo

Buod

Si Pilosopo Tasyo ay dating Don Anastacio. Siya ay laging laman ng lansangan, walang tiyak na direksyon ang kanyang paglalakad. Nang araw na iyon ay dumalaw din siya sa libingan upang hanapin ang puntod ng nasirang asawa. Ang pagkakilala kay Tasyo ng mga mangmang ay isang taong may toyo sa ulo o baliw.

Anak siya ng mayaman. Pero, dahil sa katalinuhan niya ay pinahinto sa pag-aaral mula sa dalubhasaan ng San Jose. Natatakot kasi ang kanyang ina, na dahil sa pagtatamo niya ng higit na mataas na kaalaman, baka makalimutan niya ang Diyos. Isa pa, gusto ng kanyang ina na siya ay magpare. Pero,hindi niya ito sinunod at sa halip ay nag-asawa na lamang siya. Gayunman, pagkaraan ng isang taon, namatay ang kanyang asawa. Inukol na lamang ni

Tasyo ang sarili sa pagbabasa ng mga aklat hanggang sa mapabayaan niya ang kanyang mga minanang kayamanan.
Bagamat nang hapong iyon mayroong babala na darating ang unos sapagkat matatalim na kidlat ang gumuguhit sa

nagdidilim na langit, masaya pa rin ang hitsura ni Pilosopo Tasyo. Ito ang ipinagtaka ng mga taong nakakausap niya. Tinanong siya kung bakit, Diretso ang sagot niya:"Ang pagdating ng bagyo ang tangi kong pag-asa sapagkat’t ito ang magdadala ng mga lintik na siyang papatay sa mga tao at susunog sa mga kabahayan. Sana magkaroon din ng delubyo sapagkat may sampung taon na ngayon, isinuwestiyon ko sa bawat kapitan ang pagbili nila ng tagahuli ng kidlat o pararayos ngunit ako’y pinagtawanan lamang ng lahat."

Ayon pa sa kanya, hindi binili ng mga kapitan ang kanyang pinabibili at sa halip ay mga paputok at kuwitis ang kanilang binili at binayaran ang bawat dupikal ng kampana, gayong sa agham ay mapanganib ang tugtog ng mga batingaw kapag kumukulog. Iniwanan ni Tasyo ang kausap at nagtuloy ito sa simbahan. Inabutan niya ang dalawang bata sa pagsasabing ipinaghanda sila ng kanilang ina ng hapunang pangkura. Tumanggi ang mga bata.

Lumabas ng simbahan si Tasyo at nagtuloy sa may kabayanan. Nagtuloy siya sa bahay ng mag-asawang Don Filipo at Aling Doray. Masayang sinalubong ng mag-asawa at itinanong kung nakita niya si Ibarra na nagtungo sa libingan. Sumagot siya ng oo sa pagsasabing nakita niya itong bumaba sa karwahe. Naramdaman niya, anya, ang naramdaman ni Ibarra nang hindi makita ang libing ng ama. Ayon kay Tasyo isa siya sa anim na kataong nakipaglibing kay Don Rafael.

Sa pag-uusap pa rin nila, nabanggit ni Aling Doray ang tungkol sa purgatoryo sapagkat nuon ay undas

nga. Sinabi ni Tasyo na hindi siya naninwala sa purgatoryo. Pero, sinabi niyang iyon ay mabuti, banal at maraming kabutihan ang nagagawa nito sa tao upang mabuhay ng malinis at dalisay na pamumuhay. Binigyang diin pa niya na ang purgatoryo ay siyang tagapag-ugnay ng namatay sa nabubuhay.

Pagkuwa’y nagpaalam na siya. Palakas ng palakas ang buhos ng ulan. Ito ay sinasalitan ng matatalim na kidlat at kulog. Siyang-siya si Pilosopo Tasyo sa gayong pangyayari sapagkat nakataas pa ang kanyang dalawang kamay at nagsisigaw habang naglalakad papalayo sa mag-asawa.

Kabanata XV
Ang mga Sakristan

Buod

Parang plegarya ang tunog ng kampanang binabatak ng magkapatid na sakristan na sina Crispin at Basilio. Sila ang kausap kanina ni Pilosopo Tasyo at sinabihan ng sila ay hinihintay ng kanilang inang si Sisa para sa isang hapunang pangkura. Sa anyo ng hitsura ng magkapatid mapagsisino na sila ya hilahod sa hirap.

Sinabi ni Crispin kay Basilio ng kung kasama sila ni Sisa. Disin sana, siya ay hindi mapagbibintangang isang magnanakaw. At kung malalaman ni ni Sisa na siya ay pinapalo, tiyak hindi papayag ang kanilang ina. Ang anyo ng pangamba sa mukha ni Crispin ay nababakas. Idinadalangin na sana magkasakit silang lahat. Ang suweldo lang kasi ni ay dalawang piso sa isang buwan. Minultahan pa siya ng tatlong beses. Pero, hindi pumayag si Basilio sapagkat walang kakainin ang kanilang ina. Isa pa ang katumbas ng dalawang onsa ay P32.00. lubhang mabigat ito para kay Basilio.

Ipinakiusap ni Crispin na bayaran na lamang ni Basilio ang ibinibintang sa kanya. Pero, kulang pa ang sasahurin ni Basilio kahit magbayad sila. Dahil dito, nasabi ni Crispin na mabuti pa ngang magnanakaw na siya sapagkat maililitaw niya ito. At kung papatayin man siya sa palo ng kura at siya’y mamamatay magkakaroon naman ng mga damit si Sisa at ang kapatid na si Basilio. Nasindak ang huili sa binanggit ng kapatid.

Nag-aalala pa si Basilio na kapag nalaman ng kanilang ina napagbintangang nagnakaw si Crispin, tiyak na magagalit ito. Pero, sinabi ni Crispin na hindi maniniwala ang kanilang ina sapagkat ipikikita niya ang maraming latay na likha ng pagpalo ng kura at ang bulsa niyang butas-butas na walang laman kundi isang kuwalta na aginaldo pa niya noong paslo, na kinuha pa sa kanya ng hidhid na kura.

Gulo ang isip ni Crispin dahil mahirap na gusot na napasukan nilang magkapatid. Gusto niyang makauwi silang magkapatid upang makakain ng masarap na hapunan. Magmula ng mapagbintangan siyang nagnakaw, hindi pa siya pinapakain hangga’t hindi niya naisauli ang dalawang onsa. Maliwanag sa mga pahayag ni Crispin na kaya siya napagbintangang magnanakaw sapagkat ang kanilang ama ay mabisyo, lasenggero at sabungero.

Habang nag-uusap ang magkapatid, ang sakristan mayor ay walang kilatis na nakapanhik sa palapag na kinaroonan nila. Antimano, puyos ito sa galit. Sinabi niya kay Basilio na ito ay kanyang minumultahan dahil sa hindi tamang pagtugtog ng kampana. Kapagdaka, si Crispin naman ang hinarap at sinabing hindi ito makakauwi hanggang hindi niya inilalabas ang dalawang onsa na binibintang sa kanya. Tinangkang mangatwiran ni Basilio, pero sinanslaa siya ng sakristan mayor sa pagsasabing kahit na siya ay hindi makakauwi hanggang hindi sumasapit ang eksaktong ika-10 ng gabi. Gimbal si Basilio sapagkat ika-9 pa lamang ng gabi ay wala ng puwedeng maglakad sa lansangan kung gabi. Makikiusap pa sana si Basilio, pero biglang sinambilat ng sakristan mayor si Crispin sa bisig at kinaladkad na papanaog sa hagdanan hanggang sa sila ay lamunin sa dilim. Dinig ni Basilio ang pagpapalahaw ng kapatid. Pero, wala siyang magawa, naiwan itong parang tulala. Ang bawat pagsampal ng sakristan kay Crispin ay sinusundan ng masakit na pagdaing. Nanlaki ang mata at nakuyom ni Basilio ang kanyang palad sa sinapit ng kapatid. Pumasok sa isip na kung kailan siya maaaring magararo sa bukid habang naririning niya ang paghingi ng saklolo ni Crispin. Mabilis na pumanhik siya sa ikalawang palapag ng kampanaryo. Mabilis na kinalag niya ang lubid na nakatali sa kampana at nagpatihulog na padausdos sa bintana ng kampanaryo. Nuon ang langit ay unti-unti ng nagliliwanag sapagkat humihinto na ang ulan

Kabanata XVI
Si Sisa

Buod

Ang kadiliman ay nakalatag na sa buong santinakpan. Mahimbing na natutulog ang mga taga-San Diego pagkatapos na makapag-ukol ng dalangin sa kanilang mga yumaong mga kamag-anak. Pero, si Sisa ay gising. Siya ay nakatira sa isang maliit na dampa na sa labas ng bayan. May isang oras din bago narating ang kanyang tirahan mula sa kabayanan.

Kapuspalad si Sisa sapagkat nakapag-asawa siya ng lalaking iresponsable, walang pakialam sa buhay, sugarol at palaboy sa lansangan. Hindi niya asikaso ang mga anak, tanging si Sisa lamang ang kumakalinga kay Basilio at Crispin. Dahil sa kapabayaan ng kanyang asawa, naipagbili ni Sisa ang ilan sa mga natipong hiyas o alahas nito nuong sila siya ay dalaga pa. Sobra ang kanyang pagkamartir at hina ng loob. Sa madalang na paguwi ng kanyang asawa, nakakatikim pa siya ng sakit ng katawan. Nananakit ang lalaki. Gayunaman, para kay Sisa ang lalaki ay ang kanyang bathala at ang kanyang mga anak ay anghel.

Nang gabing iyon, abala siya sa pagdating nina Basilio at Crispin. Mayroong tuyong tawili at namitas ng kamatis sa kanilang bakuran na siyang ihahain niya kay Crispin. Tapang baboy-damo at isang hita ng patong bundok o dumara na hiningi niya kay Pilosopo Tasyo ang inihain niya kay Basilio. Higit sa lahat, nagsaing siya ng puting bigas na sadyang inani niya sa bukid. Ang ganitong hapunan ay tunay na pangkura, na gaya ng sinabi ni Pilosopo Tasyo kina Basilio at Crispin ng puntahan niya ang mga ito sa simbahan.

Sa kasamaang palad, hindi natikman ng magkapatid ang inihanda ng ina sapagkat dumating ang kanilang ama. Nilantakang lahat ang maga pagkaing nakasadya sa kanila. Itinanong pa niya kung nasaan ang dalawa niyang anak. Nang mabundat ang asawa ni Sisa ito ay muling umalis dala ang sasabunging manok at nagbilin pa siya na tirahan siya ng perang sasahudin ng anak.

Windang ang puso ni Sisa. Hindi nito mapigilan na hindi umiyak. Paano na ang kanyang dalawang anghel. Ngayon lamang siya ngluto, tapos uubusin lamang ng kanyang walang pusong asawa.

Luhaang nagsaing siyang muli at inihaw ang nalalabing daing na tuyo sapagkat naalala niyang darating na gutom ang kanyang mga anak. Hindi na siya napakali sa paghihintay. Upang maaliw sa sarili, di lang iisang beses siya umawit nang mahina. Saglit na tinigil niya ang pagaawit ng kunduman at pinukulan niya ng tingin ang kadilimang bumabalot sa kapaligiran. Nagkaroon siya ng malungkot na pangitain. Kasalukuyan siyang dumadalangin sa Mahal Na Birhen, ng gulantangin siya ng malakas na tawag ni Basilio mula sa labas ng bahay.

Kabanata XVII
Si Basilio

Buod

Napatigagal si Sisa nang dumating si Basiliong sugatan ang ulo. Dumadaloy ang masaganang dugo. Ipinagtapat ni Basilio ang dahilan ng kanyang pagkakasugat. Siya ay hinabol ng mga guwardiya sibil at pinahihinto sa paglakad. Pero siya ay kumaripas ng takbo sapagkat nangangamba siyang kapag nahuli siya ay parurusahan siya at paglilinisin sa kuwartel. Dahil sa hindi niya paghinto siya ay binaril. Dinaplisan siya ng punglo sa ulo. Sinabi din niya sa ina na naiwan niya sa kumbento si Crispin. Nakahinga ng maluwag si Sisa. Ipinakiusap ni Basilio sas ina, na huwag sabihin kanino man ang dahilan ng kanyang pagkakasugat sa ulo. At sa halip ay sabihin na lamang na nahulog siya sa puno.

Tinanong ni Sisa kung bakit naiwan si Crispin. Sinabi ni Basilio na napagbintangan na nagnakaw ng dalawang onsa si Crispin. Hindi niya sinabi ang parusang natikman ng kapatid sa kamay ng sakristan mayor. Napaluha si Sisa dahil sa awa sa anak. Sinabing ang ma dukhang katulad lamang nila ang nagpapasan ng maraming hirap sa buhay. Hindi nakatikim ng pagkain si Basilio. Kaagad na sinayasat ng ang ina nang malaman na dumating ang ama. Alam niyang pagdumarating ang ama tumitiking ng bugbog ang ina. Nito. Nabanggit ni Basilio na higit na magiging mabuti ang kanilang kalagayan, kung silang tatlo na lamang. Hitsa puwera ang ama. Ito ay pinagdamdam ni Sisa.

Sa pagtulog ni basilio siya ay binangungot. Sa panaginip niya, nakita niya ang kapatid na si Crispin ay pinalo ng yantok ng kura at sakristan major hangang sa ito ay panawan ng malay tao. Dahil sa kanyang malakas na pagungol, siya ay ginising ni Sisa. Tinanong ni Sisa kung ano ang napanaginipan nito. Hindi sinabi ni Basilio ang dahilan at sa

halip , kanyang sinabi kung ano ang balak nito sa kanilang pamumuhay. Ang kaniyang balak ay (1) ihihinto na silang magkakapatid sa pagsasakristan at ipapakaon niya si Crispin kinabukasan din, (2) hihilingin niya kay Ibarra na kunin siyang pastol ng kanyang baka at kalabaw at (3) kung malaki-laki na siya, hihilingin niya kay Ibarra na bigyan siya ng kapirasong lupa na masasaka.

Sa pagsusuri ni Basilio sila ay uunlad sa kanilang pamumuhay dahil siya ay magsisipag sa pagpapayaman at paglilinang sa bukid na kanyang sasakahin kung saka-sakali.

Si Crispin ay mag-aaral kay Pilosopo Tasyo at si Sisa ay titigil na sa paglalamay ng mga tinatahing mga damit. Sa lahat ng sinasabi ni Basilio, si Sisa ay nasisiyahan. Ngunit lihim na napaluha ito sapagkat hindi isinama ng anak sa kanyang mga balak ang kanilang ama.

Kabanata XVIII
Mga Kaluluwang Naghihirap

Buod

Napuna ng mga manang na matamlay at tila may-sakit si Pari Salvi ng magmisa kinabukasan. Naruon sa kumbento ang mga manang at manong upang isangguni sa kura kung sino ang pipiliin niyang magsermon sa kapistahan ng bayan. Si Pari Damaso ba? Pari Martin o ang coordinator? Sa kanilang paghihintay, naging paksa sa kanilang usapan ang tungkol sa pagkakaroon ng ‘indulhensiya plenarya,’ na siyang tanging kailangan ng mga kaluluwang nagdurusa sa purgatoryo upang mahango roon. Ang isang karaniwang indulhensiya sa kanilang pagkaalam ay katumbas na ng mahigit na 1,000 taong pagdurusa sa purgatoryo. Ang mga manang na nag-uusap ay pinangungunahan ng isang batang-batang balo, Manang Rufa at Manang Juana. Dahil sa kanilang kaabalahan sa pag-uusap, hindi nila napansin ang pagdating ni Sisa.

Siya ay mayroong sunong na bakol na puno ng sariwang gulay na pinitas niya sa kanyang halamanan. Mayroon din siyang halamang dagat na katulad ng pako, na paboritong gawing salad ng kura. Suot niya ang kanyang pinakamagandang damit. Tulog pa si Basilio ng umalis siya sa kanilang dampa.

Dumiretso si Sisa sa kusina ng kumbento. Inaasahan niya na marinig ang tinig ni Crispin. Ngunit hindi niya ito marinig. Binati niya ang nga sakristan at kawasi sa kumbento. Hindi siya napansin ng mga ito. Kung kaya’t siya na mismo ang nag-ayos sa mga dala niyang gulay sa isang hapag.

Nakiusap si Sisa sa tagapagluto kung maari niyang makausap ang pari. Pero, sinabi sa kanyang hindi sapagkat may sakit ito. Tinanong niya ang tagapagluto, Kung nasaan si Crispin.

Ang sagot sa kanyang tanong ay parang bombang sumabog sa kanyang pandinig: Si Crispin ay nagtanan din pagkatapos na makapagnakaw ng dalawang onsa at pagkawala ng pagkawala ng makapatid. Naipagbigay alam na ng alila sa utos ng kura ang pangyayari sa kwartel. Ang mga guwardiya sibil ay maaring nasa dampa na nina Sisa upang hulihin ang magkapatid, pagdiin pa ng alila.

Nangatal si Sisa. Naumid ang labi. Mabilis na tinakpan ang kanyang dalawang tainga nang paratangan siya ng alila na isang inang walang turong mabuti sa mga anak dahil nagmana ito sa ama.

Tuliro siyang nagtatakbong nilisan ang kumbento. Gulong-gulo ang isip.

Kabanata XIX
Mga Suliranin ng Isang Guro

Buod

Kahit na dumaan ang malakas na bagyo,ang lawa ay hindi gaanong nabagabag. Palibhasa ito ay napapaligiran ng mga bundok. Sa atbi ng lawa, nag-uusap sina Ibarra at ang binatang guro. Itinuro ng

guro kay Ibarra kung saang panig ng lawa itinapon ang labi ni Don Rafael. Sang –ayon sa kanya, kasama si Tenyente Gueverra nuong itinapon ang bangkay. Wala siyang tanging magawa nuon kundi makipaglibing.

Malaki ang utang na loob kay Don Rafael. Nuong bagong salta ito sa San Diego, ang Don ang tumustos sa kanyang mga pangangailangan sa pagtuturo. Sinabi ng guro kay Ibarra na ang malaking suliranin niya at ng mga mag-aaral ay ang kakulangan ng magagastos.

Malaki ring problema anya, ang kawalan ng pagtutulungan ng mga magulang at mga taong nasa pamahalaan. Lumilitaw na hindi ang lahat ng mga pangangailangan ng mga batang nag-aaral na katulad ng mga libro na karaniwang nasusulat sa wikang Kastila at ang pagmememorya ng mga bata sa mga nilalaman nito. Dahil din sa kakulangan ng mga bahay-paaralan, ang klase ay ginaganap sa silong ng kumbento sa tabi ng karwahe ng kura.

Nasanay ang mga bata na bumasa ng malakas. Ito ay nakakabulabog sa kura, kaya nakakatikim ng sigaw, at mura ang mga bata at guro.

Nabanggit din ng guro kay Ibarra na dahil sa pagbabagong kanyang ginawa, madaling natutuhan ng mga mag-aaral ang wikang kastila. Pero siya ay nilait ni Pari Damaso sa pagsasabing ang wikang kastila ay hindi nababagay sa katulad niyang mangmang. Ang kailangan lamang niyang matutuhan ay tagalog.

Ipinaris pa siya ni Pari Damaso kay Maestro Circuela, isang guro na di marunong bumasa ngunit nagtayo ng eskwela at nagturo ng pagbasa sa kanyang mga estudyante. Labag man sa kanyang kalooban, wala siyang magawa kundi sumunod kay Pari Damaso. Pero, nag-aral din ang guro ng wikang kastila oara sa kanyang oansariling interes.

Sobra ang pakialam ni Pari Damaso sa guro. Nang huminto ang guro sa paggamit ng pamalo sa pagtuturo. Siya ay ipinatawag ng kura upang ipabalik sa kanya ang pagagmit ng pamalo saspagkat mabisa ito sa pagtuturo. Tumututol man sa kanyang kalooban, sumunod din siya saspagkat mismong mga magulang ay napahinuhod ni Pari Damaso na ibalik ang pamalo sa pagtuturo,. Dahil ssa naging sukal sa kalooban ang pagtuturo, nagkasakit ang guro. Nang ito ay guamling at bumalik sa serbisyo, kakarampot na lamang ang kanyang tinuturuan. Sa kanyang pagbabalik, nagkaroon ng bagong kura. Hindi na si Pari Damaso. Nabuhayan siay ng pag-asa. Sinikap niyang isalin sa wikang tagalog ang mga aklat na nasusulat sa wikang kastila.

Bukod dito, dinagdagan niya ang mga aralin sa katesismo,pagsasaka,kagandahang asal na hango sa Urbanidad ni Hustensio at Felisa at sa Kasasysayan mg Pilipinas. Pero, sa lahat ng mga araling ito dapat unahin ang pagtuturo ng relihiyon , ayon sa mga bagong kura nang ipatawag niya ang guro. Nagkomit si Ibarra na tutulungan niya ang guro sa pamamgitan ng pulong sa tribunal na kanyang dadaluhan sa paanyaya ng tinyente mayor.

Kabanata XX
Ang Pulong sa Tribunal

Buod

Ang tribunal ay isang malaking bulwagan na siyang pinagtitipunan at lugar na pulungan mga may kapangyarihang mga tao sa bayan. Nang duting sina Ibarra at ang guro, nagsissimula na ang pagpupulong. May dalawang pangkat na nakapaqligid sa mesa. Ito ay binuo ng dalawang lapian sa bayan. Ang conserbador ay pangkat ng mga matatanda. Ang isa naman ay pangkat ng mga liberal na binubuo ng mga kabataan. Ito ay pinamumunuan ni Don Felipo. Pinagtatalunan nila ang tungkol sa pagdaraos ng pista ng San Diego. May labing isang araw na lamang ang nalalabi at pista na. Tinuligsa ni Don Felipo ang tinyente mayor at kapitan dahil malabo pa ang mga paghahanda sa piyesta.

Kung saan-saan napunta ang kanilang pulong. Nagsalita pa si Kapitan Basilyo,isang mayaman na nakalaban ni Don Rafael. Walang binesa at walang kawawaan ang talumpati niya. Dahil dito,isinahapag ni Don Felipo ang isang mungkahi at talaan ng mga gastos. Ang mungkahi niya ay magtayo ng isang malaking tanghalan sa liwasang bayan at magtanghal ng komedya sa loob ng isang linggong singkad. Ang dulaan ay nagkakahalaga ng P160.00 samantalang ang komedya ay P1,400 na tig-P200. Bawat gabi. Kailangan din ang mga paputok na paglalaanan ng P1,000. Binatikos si Don Felipo sa kanyang mga mungkahi, kung kaya’t iniatras niya ang mga ito.

Sumunod na nagpananukala naman ay ang kabisa na siyang puno ng mga matatanda. Ang kanyang mungkahi (1) tipirin ang pagdiriwang (2) walang paputok (3) ang magpapalabas ng komedya ay taga San Diego at ang paksa ay sariling ugali upang maalis ang mga masamang ugali at kapintasan.

Nawalang saysay din ang panukala ng kabisa sapagkat ipinahayag ng kapitan na tapos na ang pasya na kura na tungkol sa pista.Ang pasya ng kura ay ang pagdaraos ng anim na prusisyon, tatlong sermon, tatlong misa mayor at komedya sa Tundo. Ito ang gusto ng kura, kaya sumang-ayon na lamang ang dalawang pangkat.

Nagpaalam si Ibarra sa guro at ipinaalam na siya’y pupunta sa ulumbayan ng lalawigan upang lakarin ang isang mahalagang bagay.

Kabanata XXI
Mga Pagdurusa ni Sisa

Buod

Lito ang isip na tumatakbong pauwi si Sisa. Matinding bumabagabag sa kanyang isip ang katotohanang sinabi sa kanya ng kawaksi ng kura. Para siyang tatakasan ng sariling bait sa pag-iisip kung paano maiililigtas sina Basilio at Crispin sa kamay ng mga sibil. Tumindi ang sikdo ng kanyang dibdib nang papalapit na siya sa kanyang bahay ay natanaw na niya nag dalawang sibil na papaalis na. Saglit na nawala ang kaba sa kanyang dibdib. Hindi kasama ng mga sibil ang isa man sa kanyang anak.

Gayunman, sa sumunod na sandali, muling sinakmal ng matinding pangamba si Sisa. Nang makasalubong niya ang dalawang sibil. Pilit na tinatanong siya kung saan niya diumano itinago ang dalawang onsang ninakaw ng kanyang anak. Pilit na pinaamin din siya tungkol sa paratang ng kura. Kahit na magmamakaawa si Sisa, hindi rin pinakinggan ang kanyang pangangatwiran. Hindi siya pinaniwalaan ng mga sibil. At sa halip pakaladkad na sinama siya sa kuwarter.

Muling nagsumamo si Sisa, pero mistulang bingi ang kanyang mga kausap. Ipinakiusap ni Sisa na payagan siyang mauna ng ilang hakbang sa nga sibil habang sila ay naglalakad patungong kuwartel kapag sila ay nasa kabayabnan na.

Pagdating nila sa bayan, tiyempong katatpos pa lamang ng misa. Halos malusaw sa kahihiyan si Sisa. Kaagad na ipinasok siya sa kwartel. Nagsumiksik siyang parang daga sa isang sulok. Nanlilimahid at iisa ang kanyang damit. Ang buhok naman ya daig pa ang sinabungkay nag dayami. Gusot-gusot ito. Ang kanyang isip ay parang ibig ng takasan ng katinuan

Sa bawat paglipas ng sandali, nadagdagan ang kasiphayuan ni Sisa. Magtatanghali, nabagbag ang damdamin ag Alperes. Iniutos na palayain na si Sisa. Ngunit hinang hina na siya. May dalawang oras din siyang nakabalndra sa isang sulok.

Painot-inot na naglakad si Sisa hanggang sa muli siyang makarating sa kanyang bahay. Dagling umakyat siya sa kabahayan . Tinawag ang pangalan ng mga anak. Paulit-ulit, parang sirang plaka. Ngunit hindi niya ito makita, kahit na panhik panaog ang ginawa niya. Tinungo niya ang gulod ,at sa may gilid ng bangin. Wala ang kanyang hinahanap. Ptakbo siyang bumalik sa bahay.

Natapunan niya ng pansin, ang isang pilas ng damit ni Basilio na may bahid ng dugo. Hawak ang damit, pumanaog siya ng bahay at tiningnan sa sikat ng araw ang pilas ng damit na nababahioran ng dugo. Nilulukob ng matinding nerbiyos ang buong katawan. Ano na nag nangyari sa kanyang mga anak. Hindi madulumat ang nararamdaman niyang kasiphayuan.

Naglakad-lakad siya kasabay ng pasaglit-saglit na pasigaw ng malakas. Ang banta ng pagkabaliw ay unti unting lumalamon sa kanyang buong pagkatao.

Kinabukasan, nagpalaboy-laboy sa lansangan si Sisa. Ang malakas na pag-iyak, hagulgol at pagsigaw ay nagsasalit at kung minsan ay magkasabay na ipinakita ang kanyang kaanyuan. Lahat ng mga taong nakakasalubong niya ay nahihintakutan sa kanya.

Kabanata XXII
Liwanag at Dilim

Buod

Magkasamang dumating si Maria at ang kanyang Tiya Isabel sa San Diego para sa pistang darating. Naging bukambibig ang pagdating ni Maria sapagkat matagal na siyang hindi nakakauwi sa bayang sinilangan. Isa pa, minamahal siya ng mga kababayan dahil sa kagandahang ugali, kayumian at kagandahan. Labis na kinagigiliwan siya. Sa mga taga San Diego, ang isa sa kinapapansinan ng malaking pagbabago sa kanyang ikinikilos ay si Padre Salvi.

Lalong pinag-usapan si Maria, nang dumating si aIbarra at madalas na dalawin ito. Sinabi ni Ibarra kay Maria na handa na ang lahat para sa gagawin nilang piknik kinabukasan. Ikinatuwa ito ni Maria sapagkat makakasama na naman niya sa pamamasyal ang kanyang dating kababata sa bayan.

Ipinakiusap ni Maria sa kasintahan na huwag ng isama ang kura sa lakad nila sapagkat magmula ng dumating siya sa bayan nilulukob siya ng pagkatakot sa tuwing makakaharap niya ang kura. Malagkit kung tumingin ang kura kay Maria at mayroong ibig ipahiwatig ang mga titig nito. Kung kaya, tuwirang hihingi ni Maria kay Ibarra na huwag ng isama sa pangingisda si Padre Salvi.

Pero, sinabi ni Ibarra na hindi niya mapagbibigyan ang kahilingan ni Maria sapagkat yaon ay lihis sa kagandahang-asal at kaugalian ng mga taga- San Diego.

Naputol ang kanilang pag-uusap ng biglang dumating si Padre Salvi. Humingi ng paumanhin si Maria sa dalawa at iniwanan ang mga ito sa pagsasabing masakit ang kanyang-ulo.

Inanyayahan ni Ibarra si Padre Salvi na sumama sa kanilang piknik. Inaasahan iyon ng kura, kaya na kaagad na tinanggap niya ang paanyaya.

Laganap na ang dilim ng magpaalam si Ibarra na uuwi na. Sa daan, nakasalubong niya ang isang lalaki na dalawang araw ng naghahanap sa kanya. Hiningi ng lalaking nakasalubong ni Ibarra ang tulong nito tungkol sa kanyang problema sa asawa at mga anak.

At sabay na nawala sa pusikit na dilim sina Ibarra at ang lalaki.

Kabanata XXIII
Ang Piknik

Buod

Madilim–dilim pa nagsigayak na ang mga na ang mga kabataan,kadalagahan at ilang matatandang babae na patungo sa dalawang bangkay nakahinto sa pasigan. Ang mga kawaksing babae ay mayroong sunung-sunong na mga bakol na kinalalagyan ng mga pagkain at pinggan. Ang mga bangka ay nagagayakan ng mga bulaklak, mga iba,t-ibang kulay na kagaya ng gitara, alpa,akurdiyon at tambuli.

Si Maria Clara ay kaagapay ang mga matatalik nitong kaibigan na sina Iday, Victorina, Sinang at Neneng. Habang naglalakad masaya silang nagkukuwentuhan at nagbibiruan. Paminsan-minsa ay binabawalan sila ng mga matatandang babae sa pangunguna ni Tiya Isabel. Pero, sige pa rin ang kanilang kuwentuhan.

Nag-tigisang bangka ang mga dalaga sapagkat lulubog daw ang kanilang sinasakyan. Dahil dito,mabilis na lumipat ang ilang kabinataan sa bangkang sinasakyan ng mga dalagang kanilang pinipintuho. Si Ibarra ay napatabi kay Marai. Si albino ay kay Victoria. Natameme sa pagkakagulo ang mga dalaga .

Ang piloto o ang sumasagwan sa dalawang bangkang para umusad sa tubig ay isang binatang may matikas na anyo,matipuno ang pangangatawan,maitim,mahaba ang buhok at siksik sa laman. Ito ay si Elias.

Habang hinihintay na maluto ang agahan. Si Maria ay umawit ng Kundiman. Balana ay hindi nakaimik. Sinabi ni Andeng na nakahanda na ang sabaw para sa isisigang na isda.

Ang mga nagpipiknik ay nasa may baklad na ni Kapitan Tiyago. Ang magbibinatang anak ng isang mangingisda ay namandaw sa baklad. Ngunit,kaliskis man ng isda ay walang nasalok.

Si Leon na katipan ni iday ang kumuha ng panalokm.Isinalok ito. Ngunit,wala ring nahuling isda. Sinabi na ang kawalan ng isda sa lawa.sSgawan ang mga babae na baka mapahamak ito. Pero, pinayapa sila ng ilang mga kalalakihan sa pagsasabing sanay si Elias na humuli ng buwaya.

Ilang saglit lang, nahuli na ni Elias ang buwaya. Pero higit na malakas ang buwaya, nagagapi si Elias. Dahil dito, kumuha ng isang punyal si Ibarra at lumundag din sa lawa. Hindi hinimatay si Maria Clara sapagkat ang mga ‘dalaga noon ay hindi marunong mahimatay.’

Biglang umalimbukay ang pulang tubig. Lumundag pa ang isang anak ng mangingisda na may tangang gulok. Pamayamaya’y lumitaw sin a Ibarra at ang piloto o si Elias na dahil iniligtas siya ni Ibarra sa tiyak na kapahamakan, utang niya ang kanyang buhay dito.

Natauhan mula sa pagkapatda si Maria ng lumapit sa kanya si Ibarra. Nagpatuloy ang mga magkakaibigan sa pangingisda at nakahuli naman ng marami. Nagpatuloy sila sa gubat na pag-aari ni Ibarra. Nananghalian sila sa lilim ng mayatabong na punong- kahoy na tumutunghay sa batisan.

Kabanata XXIV
Sa Kagubatan

Buod

Pagkatapos na makapagmisa ng maaga si Pari Salvi, nagtuloy ito sa kumbento upang kumain ng almusal. May inabot na sulat ang kanyang kawaksi. Binasa niya ito. Kapagdaka’y nilamutak ang liham at hindi na nag-almusal. Ipihanda niya ang kanyang kaerwahe at nagpahatid sa piknikan.

Sa may di – kalayuan, pinahinto niya ang karwahe. Pinabalik niya sa kumbento . Namaybay siya sa mga latian hanggang sa maulinigan niya si Maria na naghahanap ng pugad ng gansa. Naniniwala ang mga dalaga na sinuman ang makakita ng pugad upang masundan niya at makita parati si Ibarra nang hindi siya makikita nito.

Tuwang-tuwa si Pari Salvi sa panood sa papalayong mga dalaga. Nais niyang sundan ang mga ito. Pero, ipinasya niyang hanapin na lamang ang mga kasama nito. Nang punahin ng mga kasama nito tungkol sa sa kanyang galos, sinabi niyang siya ay naligaw.

Pagkaraang makapananghali, napag-usapan nina Padre Salvi ang taong tumatampalasan kat Padre Damaso na naging dahilan ng pagkakasakit nito. Kamala-mala, dumating si Sisa. Nakita siya ni Ibarra, kaya kaagad na iniutos na pakainin ito. Ngunit, mabilis na tumalilis si Sisa.

Napunta ang usapan sa pagkawala nina Crispin at Basilio, mga sakristan ni Pari Salvi. Naging maigting ang pagtatalo nina Pari Salvi tt Don Felipo sapagkat sinabi ng Don na higit pang mahalaga sa kura ang paghahanap sa nawawalang onsa kaysa sa kanyang dalawang sakristan.

Namagitan na si Ibarra sapagakt magpapangana na ang dalawa. Sinabi niya sa mga kaharap na siya na ang kukupkup kay Sisa. Kadagdaka’y nakiumpok na si Ibarra sa mga nagsisipaglarong biinata at dalaga na naglalaro ng Gulong Ng Kapalaran. Nagtanong si Ibarra kung magtatagumpay siya sa kanyang balak. Inihagis niya ang dais at binasa siya ang sagot na tumama sa: " Ang pangarap ay nanatiling pangarap lamang." Ipinihayag niyang nagsisinungaling ang aklat ng Gulong ng Kapalaran.

Mula sa kanyang bulsa, inilabaas niya ang isang kapirasong sulat na nagsasaad na pinatibay na ang kanyang balak na magtayo ng bahay-paaralan. Hinati ni Ibarra ang sulat, ang kalahati ay ibinigay kat Maria at ang natitirang kalahati ay kay Sinang na nagtamo ng pinakamasamang sagot sa kanilang paglalaro. At iniwanan na ni Ibarra sa pagalalaro ang mga kaibigan.

Dumating si ari Salvi. Walang sabi- sabing hinablot ang aklat at pinagpunit-punit ito. Malaking Kasalanan, anya ang maniwala sa aklat sapagkat ang mga nilalaman nito’y pawang kasinungalingan. Nabanas si

Albino at sinabihan ang Kura na higit na malaking kasalanan ang pangahasan ang hindi kanya at walang pahintulot sa pagmamay-ari nito. Hindi na tumugon ang kura at sa halip ay biglang tinalikuran ang magkakaibigan at nagbalik na ito sa kumbento.

Sa darating naman ang apat na sibil at ang sarhento. Hinahanap nila si Elias na siya umanong tumampalasan kay Padre Damaso. Inusig nila si Ibarra dahil sa pag-aanyaya at pagkupkop sa masamang tao. Pero, tinugon sila ni Ibarra sa pagsasabing walang sinuman ang maaring makialam sa mga taong kanyang inaanyayahan sa piging kahit na sinuman ang mga taong ito. Ginagulad ng mga sibil at sarhento ang gubat upang hanapin si Elias na umano’y nagtapon din sa labak sa alperes. Ni bakas ni Elias ay wala silang nakita.

Nagpasyang umalis na sa gubat ang mga dalaga at binat ng unti-unting lumalaganap ang dilim sa paligid. Magtatakipsilim na.

Kabanata XXV
Sa Tahanan ng Pilosopo

Buod

Pagkaraang libutin ni Ibarra, nagsadya ito sa bahay ni Mang Tasyo. Inabutan niya ito ng nagsusulat ng heroglipiko sda wikang Pilipino. Abala ito, kaya ninais niyang huwag ng gambalain ang matanda. Pero napuna nito ng siya ay papanaog na. Pinigilan si Ibarra, Sinbi ni Mang Tasyo na ang sinusulat niya ay hindi mauunawaan ngayon. Ngunit, ang mga susunod na salin- lahi ay maiintidahan ito sapagkat ang mga ito ay higit na matalino at malamang hindi nahihimbing sa panahon ng kanilang mga ninuno.

Ipinalagay ni Ibarra na siya ay dayuhan sa sariling bayan at higit namang kilala si Mang Tasyo ng mga tao.. Kung kaya’t isinangguni niya ang kanyang balak tungkol sa pagpapatayo ng paaralan. Pero, sinabi ng matanda na huwag siyang sangguniin sapagkat itinuturing siyang baliw ni Ibarra, at sa halip ay kanyang itunuro sa binata ang Kura, ang kapitan ng bayan at ang lahat ng mayayaman sa bayan. Ayoon pa rin sa kanya, ang mga taong kanyang tinutukoy ay magbibigay ng masasamang payo subalit ang pagsangguni ay hiindi nangangahulugan ng pagsunod. Sundin lamang kunwari ang payo at ipakita ni Ibarrang ang kanyang ginagawa ay ayon sa mga pinagsangunian.

Tinugon ni Ibarra si Mang Tasyo na maganda ang kanyang payo peero mahirap gawin sapagkat kinakailangan pa bang bihisan ng kasinungalingan ang isang katotohanan. Maagap na tumugon din ang matanda na higit pa sa pamahalaan ang kapangyarihan ng isang uldog, nagtagumpay lamang ang binata kung ito ay tutulungan at kung hindi naman. Ang lahat ng kanyang mga pangarap ay madudurog lamang sa matitgas na pader ng simbahan. Matindi ang paniniwala ni Ibarra na siya ay tutulungan kapwa ng bayan at pamahalaan.

Nagpatuloy na magkaroon ng tunggalian ng paniniwala sina Mang Tasyo at Ibarra. Ayon pa rin kay Mang Tasyo ang gobyerno ay kasangkapan lamang ng simbahan. Na ito ay matatag sapagkat nakasandig sa pader ng kumbento at ito ay kusang babagsak sa sandaling iwan ng simbahan.

Sinabi ng binata na kasiyahan na niyang masasabi ang dipagdaing ng bayan. Ito ay hindi naghihrap tulad ng sa isang bansa sapagkat dati – rati tinatangkilik tayo ng relihiyon at ng pamahalaan. Pero, sinabi naman ni Mang Tasyo na pipi ang bayan kaya hindi dumaraing. Katunayan, anya darating ang panahong magliliwanag ang kadiliman at ang mga tinimping buntunghininga’y magsisiklab. Ang Bayan ay maniningil ng pautang at sa gayo’y isusulat sa dugo ang kanyang kasaysayan.

Ipinaliwanag ng binata na ang Pilipinas ay umiibig sa Espanya at alam ng bayan na siya ay tintangkilik. Kaya ang Diyos, ang Gobyerno at ang relihiyon ay di- papayag na sapitin ang araw na sinabi ni Mang Tasyo. Ikinatwiran naman ng matanda na tunay na mainam ang mga balak sa itaas ngunit hindi natutupad sa ibaba dahil sa kasakiman sa yaman at sa kamangmangan ng bayan. Sa palagay niya, ang dahilan ay sapat ang utos ng Hari ay nawawalang silbi sapagakat walang nagpapatupad. Dahil dito, ang aatupagin ng pamahalaan rito kundi ang magpayaman sa loob lamang ng tatlong taong panunukungkulan. Sa puntong ito, napuna ni Mang Tasyo na lumalayo na sila ni ibarra sa usapan. Inungkat muli ni Ibarra ang paghingi niya ng payo. Ang payo ng matanda ay kailangang magyuko muna si Ibarra ng ulo sa mga naghari-harian.

Hindi naatim ni Ibarra ang payo ng matanda at sa halip ayy sunod-sunod na tanong ang kanyang pinakawalan.(1)Kailangan bang magyuko at mapanganyaya? (2)Kailangan bang maapi upang maging mabutiing kriistiyano at parumihin ang budhi upang matupad ang isang layunin? (3)Bakit ako mangangayupapa kung ako ay nakapagtataas ng ulo?

Direkto sa punto naman ang sagot ni Mang Tasyo na "Sapagakat ang lupang pagatatamanan ninyo ay hawak ng inyong mga kaaway. Kayo ay mahina upang lumaban. Kailangang humalik muna kayo ng kamay!" Mariing sinalungat naman ni Ibarra ang pahayag na ito ng matanda sa pagsasabing:"humalik pagkatapos nilang patayin ang aking ama at hukayin sa libingan. Ako’y hindi naghihiganti sapagakat mahal ko ang aking relihiyon. Ngunit ang ank ay hindi nakaklimot!"

Sa sinabing ito ni Ibarra, Inimungkahi ng matanda na habang buhay sa ala-ala ng binata ang sinapit ng kanyang ama ay limutin muna niya ang tungkol sa kanyang balak na papapatayo ng paaralan. Kinakailangang gumawa na lamang siya ng ibang paraan na ikagagaling ng kanyang mga kababayan. Naunawaan ni Ibarra ang payo ng matanda, pero kailangang gawin niya abng naipangakong handog sa kasintahang si Maria. Humingi pa si Ibarra ng payo kay Mang Tasyo.

Isinama ng matanda ang binata sa may tabi ng bintana. Ang ibinigay nitong payo ay mga halimbawa. Itinuro ni Mang Tasyo kay Ibarra ang isang rosas na sa deami ng bulaklak ay yumuyuko sa lakas ng hangin. Kung ito ay magpapakatigas ng tayo, ang tangkay niya ay tiyak na mababali. Ang sinunod niyang itinuro ay matayog na puno ng makopa. Dati-rati, anya, ay isang maliit na puno ang itinanim. Ito ay tinukuran niya ng mga patpat hanggang sa kumapit ang mga ugat nito sa lupa. Kung ang puno ay itinanim niya ito ng malaki ay hindi mabubuhay sapagkat ibubuwal ng hangin. Ito ay ipinaparis niya kay Ibarra na parang isang punong inilipat sa isang lupaing mabato mula sa Europa. Kaya, kailangan nito ang sandalan. Isa pa, hindi kaduwagan ang pagyuko sa dumarating na punlo. Ang masama ay sumalubosdfng sa punlong iyon, upang hindi na muling makabangon.

Tinanong ng binata kung malilimot ng kura ang ginawa niya. Nag-aalala na baka pakitang –tao lamang ang pagtulong sa kanya dahil sa ang pagtutujro ay magiging kaagaw ng kumbwento sa kayamanan ng bayan.

Binigyan diin ni Mang Tasyo na hindi man magtatagumpay si Ibarra, ito ay maroon ding mapapala sapagkat tiyak na may lalabas na bagong pananim mula sa mga itinanim nito. At ang binata ay magsisilbing isang mabuting halimbawa sa iba na natatakot lang magsimula. Kinamayan ni Ibarra si Mang Tasyo at sinabing kakausapin niya ang kura na marahil ay hindi naman kastulad ng umusig sa jkanyang ama. Ipakikiusap din niya sa kura na tangkilikin ang kaawa-awang balo at ang mga anak. Ilang saglit pa, tuluyang umalis na si Ibarra.

Kabanata XXVI
Ang Bisperas ng Pista

Buod

Ika-10 ng Nobyembre angn bisperas ng pista sa bayan ng San Diego.Naging masigla sa paghahanda ang kilusan sa lahat ng dako.Ang mga bintana ng bahay ay napapalamutian ng iba’t-ibang dekorasyon. May nagpapaputok ng kuwitis at may nagtutugtugan ng mga banda ng musiko.

Sa bahay ng mga nakakariwasa,nakaayos ang minatamis na bungang kahoy,may nakahandang pagkain ,alka na binili pa sa Maynila na katulad ng hamon at ng relyenong pabo,serbesa,tsanpan at iba pang klase ng alak na inangkat pa mula sa Europa.Ang mga pagkain ganito ay inuukol sa mga banyaga,kaibiganokaaway,at sa mga Pilipino, mahirap man o mayamanupang masiyahan sila sa pista.

Ang mga ilawang globong kristal na minana pa sa kanilang mga kanununuan ay inilalabas dinkabilang na ang kanyong binurdahan ng mga dalaga,belong

Ginansilyo ,alpombra,bulaklak na gawang kamay, banehang pilak na lalagyan ng tabako, sigarilyo,hitso at nganga.Dahil sa sobrang kintab ng sahig ay pwewdeng ng makapanalamin.Puno ng kurtinang sutla ang mga pinto at at pati ang mga santo at imahen ay nagagayakan din

Ang mga masasayang lugar ng San Diego ay tinayuan ng arkong kawayan. Naglagay naman ng malaking tolda at mayroong tukod sa may paligid ng patyo ng simbahan. Ang tolda ay mayroong tukod na

kawayan upang makadan ang prusisyon. Sa liwasang bayan naman ay itinayo ang magandang tanghalan siyang pagdarausan ng komedya ng mga taga-Tundo. Madalas na tinutogtug ang kampana kasdunod ang mga putok ng mgha kuwitis at bomba.

Lahat-lahat ay mayroong limang banda ng musiko at tatlong oirkestra ang inihanda sa para sa pagdiriwang ng pista. Sina Kapitan Tiyago at Kapitan Juaquin na may dalawang 18,000, ang intsik na si Carlos na siyang naglalagay sa sugal na liam-po at mga mamamayan buhat pa sa Lipa,Tanauan,Batangas at Sta.Cruz ang inaasahang na darating. Batay sa mga balita Si Padre Damaso ang magsesermon sa umaga at magiging bangkero naman pasgdating ng gabi. Ang mag magbubukid at taga bundok ay naghahanda ng manok,baboy bungangkahoy at mga gulay na dadalhin sa mayayamang may-ari na kanilang sinasaka.

Sa isang lugar naman na malapit sa bahay ni Ibarra, tinatapos ng mga trabahador ang katangang semento na siyang pagtatayuan ng bahay paaralan. Si Nol Juan, ang nangangasiwa sa mga manggagawa. Habang abala ang mga manggagawa,ipinaliliwanag ni Juan ang kanilang itatayo ay isang malaking paaralan. Ang isang panig ay para sa mga lalakiat ang ikalawa naman ay para sa mga babae. Ang paaralan ay magiging kauri ng mga modernong paaralan sa Alemenya. Batay sa planong ginawa ni Ginoong A, na siyang arkitekto ,ang tagiliran ng eskwela ay tatamnan ng maraming puno at gulay, magkakaroon ng bodega at piitan para sa mga batang tamad na mag-aral.

Sa proyekto ni Ibarra ay naghandog ng tulong ang mga mayayaman samantalang ang kura ay humiling na siya angn gawing padrino at magbabasbas sa paglalagay ng unang batosa huling araw ng pista. Sa mga pag-alok ng pagtulong ay tumanggi si Ibarra sapagkat hindi naman simabahan ang kanyang ipinagagawa. Sasagutin niya ang klahat ng gastos.

Dahil dito,siya ay hinangaan ng mga binata at nag-aaral sa Maynila. Ginawa siyang huwaran, ngunit karaniwan, ang atin lamang natutularan sa kanila ay maliliit na bagay na kanilang ginagawa at ang mga kasiraan ay napupuna tulad ng ayos ng kurbata, tabas ng kuwelyong damit, bilang ng butones ngtsaleko o amerikana. Nawala sa isipan ni Ibarra ang mga natatakot na hinala ni Mang Tasyo, at ito ay kanyang nasasbi ngunit tinugon siya nng matanda sa isang aral ni Balagtas na "Kung ang isalubong sa iyong pagdating may masayang mukha’t pakitang gilliw, lalong pag-ingata’t kaaway na lihim…siyang isaisip na kakabakahin.

Kabanata XXVII
Sa Pagtakip Salim

Buod

Sa lahat ng may handaan sa pista ng San Diego, isa kay Kapitan Tiyago ang pinakamalaki. Sinadya niyang higtan sa dami ng handa ang mga taga lalawigan dahil kay Maria at Ibarra na kanyang mamanugangin.Dahil si Ibarra ay pinuri pa ng isang tanyag na diyaryo sa Maynila sa pagsasabing siya ay bihasa at mayamang kapitalista, Kastilang-Pilipino at iba pa.

Bago pa mang dumating ang talagang pista, ilang araw nang dumarating ang sari-saring inumin at pagkaing galing sa Europa sa tahanan ni Kapitan Tiyago. Sa pagdating ng Kapitan sa bisperas may pasalubong ito kay Maria na isang agnos na may brilyante at esmeralda at kapirasong kahoy na mula sa bangka ni San Pedro.

Kalugod-lugod ang pagkikita nina Kapitan Tiyago at Ibarra. May mga ilang kaibigang dalaga si Maria na kinumbidang mamasyal si Ibarra. Humingi ng pahintulot si Maria sa ama nito at siya ay pinahintulutan naman. Gayunman, nagbilin ang ama na kailangang umuwi bago maghapunan si Maria sapagkat darating si Padre Damaso. Mahigpit na inanyayahan naman ni Kapitan Tiyago si Ibarra na sa kanilang tahanan na siya maghapunan. Pero, nagdahilan si Ibarra na mayroon siyang hinihintay na bisita.

Pumanaog na ng bahay si Ibarra kasunod ang mga dalaga. Si Maria ay napagitna kina Iday at Victoria at naglalakad siyang kasunod si Tiya Isabel. Siyang-siya si Maria sapagkat nakadama siya ng kalayaan sa labas ng kumbento. Ang mga naglalakad ay napatapat sa bahay ni Simang. Nanaog kaagad ito at sila ay inimbitang pumanhik muna. May bumati kay Ibarra kay at pinuri naman si Maria. Nakita ni Ibarra si Kapitan Basilio, na naging kaibigan at tagapagtanggol niya na sumama ito sa kanya kinagabihan. Sinabi niyang maglalagay ng isang munting bangka sa monte si Padre Damaso. Napangiti lamang si Ibarra. Hindi

masigurado kung ano ang ipinahihiwatig ng ngiting yaon, kung oo, o hindi.

Nakarating sila sa liwasang bayan. Nakita nila ang isang ketongin na nakasalakot at umaawit sa saliw ng kanyang gitara. Pinandidirihan at nilalayuan siya ng mga tao sapagkat natatakot silang mahawa ng sakit nito. Ang ketongin ay pinarusahan ng maraming palo dahil lamang sa pagliligtas niya sa isang nahulog sa mababaw na kanal.

Pagkakita ni Maria sa ketongin, sinagilahan siya ng pagkahabag. Kinuha ni Maria ang suot na agnos at nilagay sa bakol ng ketongin, sa pagtataka ng kanyang mga kasama. Kinuha ng ketongin ang agnos sa bakol at ito ay kanyang hinagkan. Sumunod ay lumuhod ito sa sa may harap ni Maria at isinubsob ang ulo at hinagkan ang mga bakas ng yapak ni Maria. Nagtakip ng mukha si Maria at pinahid ng panyo ang lubhang namamalisbis sa mukha.

Kamukat- mukat ay biglang lumapit ang baliw na si Sisa at hinawakan sa bisig ang ketongin. Ipinatanaw ni Sisa sa ketongin ang ilaw sa kampanaryo at sinabing naruroon ang anak niyang si Basilio na bumababa sa lubid. Itinuro rin niya ang ilaw sa kumbento at sinabing nandoroon naman ang anak niyang si Crispin. Binitiwan ni Sisa ang ketongin at umalis na kumakanta. Umalis na rin ang ketongin na dala ang bakol.

Sa gayong pangyayari, naibulong na lamang ni Maria na mayroon palang mga taong kulang-palad.

Kabanata XXVIII
Sulatan

Buod

Inilathala sa isang malaganap na pahayagan sa Maynila ang tungkol sa pista. Ginawa ito upang malaman ng banyaga na interesadong mabatid ang mga pamamaraan ng pagdaraos ng pista ng mga Pilipino. Nakasaad sa dyaryo na walng makakatulad sa karangyaan ng pista ng pinangangasiwaaan ng mga paring pransiskano, pagdalo ni Padre Hermando Sybila, mga kakilala at mamamayang Kastila at ginoo ng gabinete, Batanggas at Maynila.

Kabilang din sa balita ang pagkakaroon ng dalawang banda ng musiko noong bisperas ng pista. Ang pagsundo ng maraming tao at at mga makapangyarihan sa kura sa kumbento; ang paghahanda ng hapunan ng Hermana Mayor at at ang pagtungo sa tahanan ng madasaling si Don Santiago De los Santos upang kaunin si Parde Salvi at Padre Damaso Verdolagas.

Nasabi din sa dyaryo ang pag-ganap sa sa dula ng mga balitang artistang sina Ratia Carvajal at Fernandez na kapwa hinahangaan ng lahat pero dahil sa kastila ang kanilang usapan, ang marurunong lamang ng espanyol ang mga nakakaintindi sa palabas. Higit na nasiyahan ang mga Pilipino sa komedyang tagalog. Ang hindi pag dalo ni Ibarra naman ay ipinagtaka ng lahat.

Alas once ng umaga, kinabukasan, idinaos ng birhen ang prusisyon ng birhen de la Paz. Dumaan ito sa paligid ng simbahan, na kasama ang karong pilak nina Santo Domingo at San Diego. Isinunod naman kaagad ang misa kantada sa saliw ng orkestra at awit ng mga artista pag nagkatapos ng . Siyang-siya ang lahat sa sermon ni Padre Manuel Martin. Nagkaroon din ng sayawan at ang pinakamaringal ay ang pagsayaw ni Kapitan Tiyago. Ang nakita kay Maria na nakasuot mestisa at nagniningning sa brilyante ay humanga sa ganda.

Isang liham naman ni Kapitan Aristorenas kay Luis Chiquito ang nag-anyaya na ito’y dumalo sa pista upang makipasya at makipag-laro ng monte sa mga batikan tahur na sina Kapitan Tiyago, Pari damaso, Kapitan Juaquin, Kabesang Manuel at ang konsul.

Samantala, Tumanggap din ng lihan si Ibarra na dinala ni Andeng. Anang liham:

Crisostomo:

Ilan araw na ng hindi tayo nagkita. Ikaw raw ay may sakit, kaya’t ipinagdasal kita at ipinagtulos ng kandila kahit sinabi ni itay na hindi naman malubha. Kagabi, pinilit nila akong tumugtog at sumayaw kaya nayamot ako. May ganyan palang mga tao. Kung hindi lang talaga ako kwinentuhan ni Padre Damaso ay talagang iiwan ko sila.

Ipaabot mo saakin ang kanyang kalagayan at ipapadalaw kita kay Itay.. Ipaubaya mo na kay Andeng ang paglalagay ng iyong tsa, mahusay siya kaysa sa iyong katulong.

Maria Clara:

Habol:

Ako’y dalawin mo bukas, upang dumalo ako sa paglalagay ng unang bato sa paaralan. Paalam

Kabanata XXIX
Ang Umaga

Buod

Maagang pumasiyo sa lasangan ang mga banda ng musiko. Nagising ang mga nututulog. Muling narining ang tuong kampana at mga paputok.

Ang mga tao ay nagbihis na ng mga magara at ginamit ang mga hiyas na itinatago nila. Tanging si Pilosopong Tasyo lamang ang hindi nagpalit ng bihisan. Binati siya ng tinyente mayor. Sumagot ang Pilosopo na “Ang magsaya ay dinangangahulugan ng paggawa ng mga kabaliwan.” Ang pagsasaya, anya pagtatapon ng pera at tumatakip sa karaingan ng lahat. Si Don Felipo at sumang-ayon sa pananaw na itoni Tasyo subalitwala siyang magawa sa kagustuhan ng kapitan at ng kura.

Punong-puno ng tao ang patyo. Ang mga musiko ay walang tigil sa kalilibot. Binabatak naman ng mga hermana mayor ang mga tao upang tumikim ng kanilang inihandang pagkain.

Dahil sa mga tanyang na tao, mga kastila at alkalde ang magsisimba ng araw na iyon, si Padre Damaso, kaya nagpahiwatig siya na hindi makapagbibigay ng sermon kinabukasan. Pero, hindi siya natatanggi sapagkat sinabi ng mga kasama niyang pari na walang ibang nakakaalamat nakapag-aral sa buhay ni San Diego kundi tanging siya lamang. Dahil dito, siya ay ginagamot ng babaing nangangasiwa sa kumbento.

Siya ay pinahiram ng langis sa leeg atdibdib, binalot ito ng pranela at hinilot. Pagkaraan ay nag-almusal si Padre Damaso ng ilang itlog na binati sa alak.

Eksaktong alas otso ng umaga, nang simula ang prisisyon. Ito ay dinaan sa ilalim ng tolda at inilawan ng matatandang dalaga na kausap sa kapatiran ni San Francisco.
Naiiba ang prusisyon kaysa sa nagdaang araw sapagkat ang mga nagsisilaw ay nakaabitong ginggon. Sa suot na abito ay kaagad na makikilala ang mayayaman at mahihirap.

Natatangi ang karo ni San Diego na sinusundan ng kay Francisco at ang Birheng de la Paz. Maayos ang prusisyon, ang tanging nagbago lamang ay si Pari Salve ang nasa ilalim ng palyo sa halip na si Pari Silyla. Ang prusisyon ay sinasabayan ng mga paputok ng kuwitis, awitin at tugtuging pangsimbahan.

Huminto ang karong sinusudan ng palyo sa tapat ng bahay nina Kapitan Tiyago. Nakadungaw sa bintana ang alkalde, si Kapintan Tiyago., si Maria, si Ibarra at ilan pang kastila. SiPadre Salve ay hindi bumati sa mga kakilala. Ito ay nagtaas lamang ng ulo mula sa kanyang matuwid na pagkakatayo.

Kabanata XXX
Sa Simbahan

Buod
Punong-puno ng tao ang simbahan. Bawat isa ay gustong makasawsaw sa agua bendita. Halos hindi na humihinga ang mga tao sa loob ng simbahan. Ang sermon ay binayaran ng P250, ikatlong bahagi ng ibinayad sa komedya na magatatanghal sa loob ng tatlong gabi. Naniniwala ang mga tao na kahit na mahal ang bayad sa komedya, ang manonood dito ay mahuhulog sa impierno ang kaluluwa. Ang mga nakikinig naman sa sermon ay tuloy-tuloy sa langit.

Habang hinihintay ang alkalde, walang tigil na nagpapaypay ng abaniko, sumbrero at panyo ang mga tao. Nagsisigawan at nag-iiyakan naman ang mga bata. Ang iba ay ina-antok sa may tabi ng kumpisalan.

Ilang saglit lang dumating ang alkalde kasama ang kanyang mga tauhan. Ang suot niya ay napapalamutian ng banda ni Carlos III at ng limang medalya sa dibdib. Inakala ng ilang tao na ang alakalde ay osang sibil na nagsuot-komedyante.

Sinimulan ang pagmimisa ni Padre Damaso. Humandang makinig ang lahat. Ang pari ay pinangungunahan ng dalawang sakristan sinusundan ng prayleng may hawak na kuwaderno. Pumanhik sa pulpito si Pari Damaso at at Pari Sibyla. Pero, tanging palibak ang inukol niya kay Pari Martin, na ang ibig sabihin ay higit na magaling ang isesermon niya kaysa kahapon.

Binalingan ni Padre Damaso ang kasamang prayle at pinabuksan ang kuwderno upang kumuha ng tala.

Kabanata XXXI
Ang Sermon

Buod
Pinatunayan ni Padre Damaso na kaya niyang magsermon sa wikang kastila at Tagalog. Ang pambungad na sermon ay hinalaw sa Aklat II, Kabanata IX, Salaysay 20 mga salitang winika ng Diyos sa pamamagitan ni Estres ng nagsasaad ng:Ibinigay mo sa kanila ang iyong mabuting espiritu upang silay’y turuan, hindi mo inaalis sa kanilang bibig ang iyong tinig at binigyan mo sila ng tubig mapawi ang kanilang pagkauhaw"

Humanga si Pari Sibyla sa pagkabigkas ni Padre Damaso at si Padre Martin ay napalunok ng laway dahil sa alam niyang higit na maagaling ang pambungad na iyon sa kanyang sariling sermon.

Nagpugay ang ari sa mga nagsimba. Lumingon siya sa likod at itinuro ang pintong malaki. Inakala ng sakristan yaon ay isang pagturo sa kanya upang isara ang lahat ng mga pintuan. Nagalinlangan anp alperes, iniisip niyang tatayo at aalis na. Ngunit, hindi niya magawa sapagkat nagsisimula ng magsalita ang predikador.

Sinabi ni pari Damaso na kanyang binitiwan ang mga pananalita ng diyos upang maging kapakikapakinabang na tulad ng isang binhing umuusbong at lumalaki sa lupain ng banal na si francisco. Hinikayat niya ang mga makasalanan na tularan ang mapagwaging si gideon, ang matapang na si David, ang mapagtagumpay na si Roldan ng kakkristiyanuhan, ang guwardiya sibil ng langit.

Nakita ni ari Damaso na napakunot – noo ang alperes sa kanyang tinuran. Kung kaya’t sa malakas na tinig, sinabi ni Damaso na "opo, ginoong Alperes, higit na matapang at makapangyarihan bgamat walang armas kundi isang krus na kahoy lamang. Natatalo nila ang mga tulisan ng kadiliman at lahat ng kampon ni Lucifer. Ang mga himalang likhang ito ay tulad ng paglikha kay diego de Alcala."

Ang mga bahaging ito ng sermon ay ipinahayag ni Pari damaso sa wikang Kastila, kaya hindi maiintiihan ng mga Indiyo. Ang tanging naunawaan ng karamihan ay ang salitang guwardiya sibil, tulisan, San Diego at San Francisco. Umasim din ang muha ng alperes, kaya inakala ng marami na pinagalitan siya ni Pari Damaso dahil sa hindi pagkakahuli nito sa mga tulisan.

Nang mabanggit naman niya ang tungkol sa patente upang tukuyin ang pagwawalang – bahala ng mga tao sa kasalanan, isang lalaki ang namumutlang tumindig at nagtago sa kumpiskalan. Nagbebenta kasi siya ng alak at madalas na usigin siya ng mga karabinero dahil sa hinihingan siya ng patente.

Inaantok ang mga nakikinig. Si Kapitan Tiyago ay napahikab. Samantala, si Maria ay hindi nakikinig sa sermon sapagkat abala siya sa pagtingin sa kinaroroonan ni Ibarra na malapit lamanng sa kanya. Nang simulan na sa tagalog ang misa, ito ay tumagal ng tumagal. Lumilisya na si Padri Damaso sa sermon niya sapagkat puro panunumbat, sumpa, at pagtutungayaw ang isinasumbulat niya. Dahil dito,pati si Ibarra ay nabalisa lalo nang turulin ng pari ang tungkol sa makasalanang hindi nangungumpisal na namamatay sa bilangguan na walang sakramento sa simbahan. Hindi rin nakaligtas sa pag-aglahi ng pari ang mga mistisilyong hambog at mapagmataas, mga binatang salbahe at pilosopo...ang mga parinig na ito ay nadadama ni Ibarra. Pero, nagsawalang kibo na lamang siya.

Naging kabagot-bagot na ang sermon, kung kaya nagpakuliling na si pari Salvi upang huminto na si Damaso. Pero, sumabak pa rin sa pagsasalita ng may kalahating oras. Habang isinasagawa ang misa, isang lalaki (ito ay si Elias) ang lumapit kay Ibarra at nagbabala tungkol sa gagawing pagdiriwang sa paaralan. Kailangang maging maingat, anya si Ibarra sa pagbaba sa hukay at huwag lalapit sa bato

sapagkat maari siyang mamamatay. Nakilala ni Ibarra si Elias na kaagad namang umalis.

Kabanata XXXII
Ang Panghugos

Buod

Ipinakita ng taong madilaw kay Nor Juan kung paano niya mapapagalaw ang pampakilos ng kalong ang kanyang itinayo.
Aito ay mayroong walang metro ang taas , nakabaon sa lupa ang apat na haligi. Sa haligi nakasabit ang malalaking lubid kayaq tila napakatibay ng pagkayari at napakalaki. Ang bandang itaas naman ay mayroong banderang iba-iba ang kulay.

Tinignang mabuti ni Nor Juan kung paano ittinaas at ibinababa ang batong malaki na siyang ilalapat sa ilalim sa pamamagitan ng pag-aayos ng kahit isang tao lamang. Hangganghanga si Juan sa taong madilaw. Nagbubulungan sa pagpuri ang mga taong nasa paligid nila.

Sinabi ng taong madilaw kay Nor Juan na natutuhan niya ang paggawa ng makinarya kay Don Saturnino na nuno ni Don Crisistomo. Ito pa anya ay maraming nalalaman. Hindi marunong mamalo at magbilad sa araw ang kanyang mga tauhan;marunong ding gumising ng mga natutulog at magpatulog ng gising.

Sa kabilang dako, malakihan ang paghahanda ni Ibarra sa pagbabaon ng panulukang-bato ng bahay-paaralan. Sa ilalim ng maraming habong na itinayo ay pawang puno ng pagkain at inumin aalmusalin ng mga panauhing isa-isang sinudo ng mga banda at musiko. Ang mga naghanda sa almusal ay mga guro at mag-aaral.

Nagsimulang magbasbas si Pari Salvi sa pamamagitan ng pagbibihis ng damit na pang-okasyon. Ang mga mahahalagang kasulatan naman pati na ang mga medalya, salaping pilak at relikya ay inilulan na sa isang kahang bakal. Ang kahang bakalay ipinasok naman sa bumbong na yari sa tingga.

Hindi kumukurap si Elias sa pagkakatitig sa taong madilaw na siyang may hawak ng lubid. Ang lubid ay nakatali naman sa isang kalo na magtataas at magbaba ng batogn na ilalapat sa nakatayong bato sa ibaba. May uka sa gitna ang bato, Sa ukang ito ilalagay ang bumbong na tingga.

Bago simulan ang pagpapalitada, nagtalumpati muna sa wikang Kastila ang alkalde. Pagdaka’y isa-isa ng bumaba ang kura, mga prayle , mga kawani, ilang mayayamang bisita at Kapitan Tiyago para sa pasinaya. Dahil sa biro nio Kapitan Tiyago at amuki ng alkalde, napilitan ding bumaba si Ibarra. Hustong nasa ibaba ito, nang bigla na lamang humalagpos ang lubid sa kalo. Nagiba ang buong balangkas at umalumbukay ang makapal na alikabok. Nang mapawi ang usok, si Ibarra ay nakitang nakatayo sa pagitan ng bumagsak na kalo at ng batongbuhay.

Ang taong madilaw ay tinanghal na isang bangkay. Ito’y natabunan ng mga biga na nasa paanan ni Ibarra. Gusto ng alkalde na ipahuli ang nangasiwa sa pagpapagawa, na walang iba kundi si Nor Juan. Pero, nakiusap si Iabarra na siya na ang bahala sa lahat. Makaraang ipagtanong niya si Maria, kaagad na umuwi si Ibarra upang magpalit ng damit.

Isa si Pilosopong Tasyo sa nakasaksi sa maganap na pangyayari. Yaon daw ay isang masamang simula.

Kabanata XXXIII
Malayang Kaisipan

Buod
Panauhin ni Ibarra si Elias. Hiningi ni Elias sa binata na ipaglihim nito ang pagbibigay niya ng babala sa kanya. Isapa, si Elias ay nagbabayad lamang ng utang na loob sa kanya. Ipinaliwanag din niya na dapat pa ring mag-ingat si Ibarra sapaglkat sa lahat ng dako ito ay mayruong kaaway." Batas ng buhay ang di pagkakasundo. Lahat tayo’y may kalaban, mula sa pinakamaliit na kulisap hanggang sa tao; mula sa pinakadukha hanggang sa lalong mayaman at makapangyarihan," pagdidiin pa ni Elias.

Ang mga kaaway ni Ibarra ay naglilipana sa halos lahat ng lugar, dahil sa kanyang mga ninuno at ama na nagkaroon don ng mga kagalit, dahil na rin sa kanyang balak na pagpapatayo ng paaralan. Isa sa mga kaaway ni Ibarra ay ang taong madilaw. Umano’y narinig ni Elias ang taong madilaw ng sinundang gabi nakikipag-usap sa di kilalang tao at sinabing "hindi kakanin ng isda ang isang ito (Ibarra) tulad ng kanyang ama, makikita ninyo."

Ang ganitong natuklasan ni Elias ay kanyang ikinabahala sapagkat kahit na ipinagmamalaki ng taong madilaw ang kaalaman sa trabaho. Hindi ito humingi ng mataas na sahod ng magprisinta kay Nor Juan. Binanggit ni Ibarra na nanghihinayang sa pagkamatay ng taong dilaw sapagkat marami pa sanang mababatid 'buhat sa kanya. Pero, ikinatwiran ni Elias na maski na mabuhay ang taong madilaw inakala niyang matatakasan ang pag-uusig ng bulag na hukuman ng tao. Subalit sa kamatayan ng Diyos ang humatol at naging hukom.

Sinikap ni Ibarra na tuklasin ang tunay na pagkatao ni Elias, kung ito ay nakapag-aral o hindi. Ang sagot ni Elias ay: Napilitan akong maniwalang lubos sa Diyos sapagkat nawalan na ako ng tiwala sa Diyos. Alam ni Elias na marami pa ang mga taong gustong kumausap kay Ibarra kaya nagpaalam na ito. Pero, nangako siyang anumang oras na kailangan siya ay babalik siya sapagkat mayroon pa siyang tinatanaw na utang na loob kay Ibarra.

Kabanata XXXIV
Ang Pananghalian

Buod
Ang mga kilalang tao sa San Diego ay magkaharap na nanananghalian sa isang malaking hapag. Nakaluklok sa magkabilang dulo ng mesa sina Ibarra at ang alkalde. Nasa bandang kanan ni Ibarra si Maria at nasa kaliwa naman ang eskribano. Sa magkabilang panig naman nakaluklok sina Kapitan Tiyago, kapitan ng bayan, mga prayle, kawani at kaibigang dalaga ni Maria. Ganadong kumain ang lahat ng makatanggap ng telegrama sina Kapitan Tiyago, siya’y kaagad na umalis. Darating ang Kapitan Heneral at magiging panauhin ni Kapitan Tiyago sa kanyang bahay.

Hindi nasasabi sa kable, kung ilang araw na mananatili ang Kapitan Heneral sapagkat ito umano ay mahilig sa bagay-bagay na kataka-taka. Kung saan napasuot ang usapan ng mga kumakain. Ang hindi pag-imik ni Pari Salvi, ang hindi pagdating ni Padre Damaso, kawalan ng kaalaman ng mga magbubukid ng kobyertos at kung anong kurso ang ipapakuha nila sa kanilang mga anak.

Patapos na ang tanghalian nang dumating si Padre Damaso. Lahat bumati sa kanya, maliban kay Ibarra. Umiinit na ang usapan noon sapagkat nagsisimula ng ilagay ang mga tsampan sa kopa. Nahalata ng alkalde na panay ang pasaring ni Pari Damaso kay Ibarra. Sinikap na ibahin nito ang usapan, pero patuloy ang pari sa pagsasaring. Walang kibo na lamang si Ibarra. Pero, nang ungkatin ni Pari Damaso ang tungklol sa pagkamatay ng ama ni Ibarrang may kasamang pag-aglahi. Sumulak ang dugo ni Ibarra. Biglang dinaluhong niya si Pari Damaso at sasaksakin nito sa dibdib. Pero, pinigilan siya ni Maria. Gulo ang isip ni Ibarra na umalis at iniwan ang mga kasalo sa pananghalian.

El Filibusterismo: Mga Tauhan Ang nobelang "El Filibusterismo" ay isinulat ng ating magiting na bayaning si Dr. Jose Rizal na buong pusong inalay sa tatlong paring martir, na lalong kilala sa bansag na GOMBURZA - Gomez, Burgos, Zamora.

Tulad ng "Noli Me Tangere", ang may-akda ay dumanas ng hirap habang isinusulat ito. Sinimulan niyang isulat ito sa London, Inglatera noong 1890 at ang malaking bahagi nito ay naisulat niya sa Bruselas, Belgica. Natapos ang kanyang akda noong Marso 29, 1891. Isang Nagngangalang Valentin Viola na isa niyang kaibigan ang nagpahiram ng pera sa kanya upang maipalimbag ang aklat noong Setyembre 22, 1891.

Ang nasabing nobela ay pampulitika na nagpapadama, nagpapahiwatig at nagpapagising pang lalo sa maalab na hangaring makapagtamo ng tunay na kalayaan at karapatan ang bayan.

Mga Tauhan:

Simoun
Ang mapagpanggap na mag-aalahas na nakasalaming may kulay

Isagani
Ang makatang kasintahan ni Paulita

Basilio
Ang mag-aaral ng medisina at kasintahan ni Juli

Kabesang Tales
Ang naghahangad ng karapatan sa pagmamay- ari ng lupang sinasaka na inaangkin ng mga prayle

Tandang Selo
Ama ni Kabesang Tales na nabaril ng kanyang sariling apo

Ginoong Pasta
Ang tagapayo ng mga prayle sa mga suliraning legal

Ben-zayb
Ang mamamahayag sa pahayagan

Placido Penitente
Ang mag-aaral na nawalan ng ganang mag-aral sanhi ng suliraning pampaaralan

Padre Camorra
Ang mukhang artilyerong pari

Padre Fernandez
Ang paring Dominikong may malayang paninindigan

Padre Florentino
Ang amain ni Isagani

Don Custodio
Ang kilala sa tawag na Buena Tinta

Padre Irene
Ang kaanib ng mga kabataan sa pagtatatag ng Akademya ng Wikang Kastila

Juanito Pelaez
Ang mag-aaral na kinagigiliwan ng mga propesor; nabibilang sa kilalang angkang may dugong Kastila

Makaraig
Ang mayamang mag-aaral na masigasig na nakikipaglaban para sa pagtatatag ng Akademya ng Wikang Kastila ngunit biglang nawala sa oras ng kagipitan.

Sandoval
Ang kawaning Kastila na sang-ayon o panig sa ipinaglalaban ng mga mag-aaral

Donya Victorina
Ang mapagpanggap na isang Europea ngunit isa namang Pilipina; tiyahin ni Paulita

Paulita Gomez
Kasintahan ni Isagani ngunit nagpakasal kay Juanito Pelaez

Quiroga
Isang mangangalakal na Intsik na nais magkaroon ng konsulado sa Pilipina

Juli
Anak ni Kabesang Tales at katipan naman ni Basilio

Hermana Bali
Naghimok kay Juli upang humingi ng tulong kay Padre Camorra

Hermana Penchang
Ang mayaman at madasaling babae na pinaglilingkuran ni Juli

Ginoong Leeds
Ang misteryosong Amerikanong nagtatanghal sa perya

Imuthis
Ang mahiwagang ulo sa palabas ni G. Leeds

Kabanata I
Sa Ibabaw ng Kubyerta

Buod

Umaga ng Disyembre. Sa Ilog Pasig ay sumasalunga ang Bapor Tabo. Lulan nito sa kubyerta sina Don Custodio, Ben Zayb, P. Irene, P. Salvi, Donya Victorina, Kap. Heneral at Simoun.

Napag-usapan ang pagpapalalim ng ilog Pasig. Mungkahi ni Don Custodio: mag-alaga ng itik. Ani Simoun namang kilalang tagapayo ng Kap. Heneral: Gumawa ng tuwid na kanal na mag-uugnay sa lawa ng Laguna at sa look ng Maynila. Nagkasagutan sila ni Don Custodio at ng ilang pari. Ayaw ni Donya Victorina na matuloy ang pag-aalaga ng pato dahil darami ang balot na pinandidirihan niya.

Kabanata II
Sa Ilalim ng Kubyerta

Buod

Tinungo ni Simoun ang ibaba ng kubyerta. Masikip sa pasahero ang ilalim ng kubyerta. Naroon ang dalawang (2) estudyate na pinakukundanganan ng iba-si Basilio na nag-aaral ng medisina at mahusay ng manggamot at isang katatapos pa lamang sa Ateneo, isang makata, si Isagani. Kausap sila Kap. Basilio. Napag-usapan si Kap. Tiyago. Pinauwi raw siya, ani na naging tagapayo ng kapitan nitong mga huling araw. Napaling ang usapan sa paaralang balak ng mga estudyante ukol sa pagtuturo ng mga Kastila. Hindi raw ito magtatagumpay ayon kay Kap. Basilio. Magtatagumpay, ayon sa dalawang binata. Lumayo ang matandang Basilio. Napag-usapan si Paulita Gomez, ang kasintahan ni Isagani at tukod ng ganda, mayaman at may pinag-aralan kaya nga lamang ay tiya si Donya Victorina. Ipinahahanap ni Donya Victorina kay Isagani ang asawa , si De Espadaña, na sa bahay pa ni Padre Florentino, amain ng binata, nagtatago.

Dumating si Simoun at kinausap ng magkabigan. Ipinakilala ni Basilio kay Simoun si Isagani. Sinabi ni Simoun na di niya nadadalaw ang lalawigan nina Basilio sapagka’t ang lalawigan nina Basilio sapagka’t ang lalawigang ito’y mahirap at di makabibili ng alahas. Matigas na tumutol Si Isagani at anya: Hindi kami namimili ng alahas dahil di namin kailangan. Napangiti si Simoun. Nasabi raw niyang dukha ang lalawigan, dahil ang mga pari sa simbahan ay Pilipino.

Nag-anyaya si Simoun sa pag-inom ng serbesa. Tumanggi ang dalawa. Ayon kay Simoun, Sinabi ni Padre Camorra na kaya tamad ang mga Pilipino ay dahil pala-inom ng tubig at di ng serbesa. Mabilis na tumugon si Basilio; Sabihin ninyo kay Padre Camorra na kung siya ay iinom ng tubig sa halip ng serbesa, marahil ay mawawala ang sanhi ng mga usap-usapan. At dagdag ni Isagani: lumuluhod sa alak at sa serbesa na pumapatay ng apoy; na kapag pinainit ay sumusulak; nagiging malawak na dagatan at gumugunaw ng santinakpan. Hindi niya pinakinggan ang pagsingkil ni Basilio.

Itinanong ni Simoun kung ano ang itutugon niya sakaling itanong ni Padre Camorra kung kailan magiging sulak at malawak na karagatan ang tubig. Tugon ni Isagani: Kapag pinainit ng apoy; sa sandaling ang

mumunting ilog na watak-watak ay magkakasamasama sa kailalimang hinuhukay ng tao. Binigkas ni Basilio ang isang tula ni Isagani na rin ukol sa pagtutulong ng apoy at tubig sa pagpapatakbo sa makina (steam engine). Pangarap daw ayon kay Simoun dahil ang makina ay hahanapin pa.

Nang umalis si Simoun saka lamang nakilala nang lubusan ni Isagani ang mag-aalahas na tinawag na Kardinal Moreno. May dumating na utusan. Ipinatawag ni Padre Florentino ang pamangkin. Nguni’t nakita ng kapitan si Padre Florentino at ito’y inanyayahang pumanhik sa ibabaw ng kubyerta.

Kabanata III
Ang mga Alamat

Buod

Dinatnan ni Padre Florentino na nagtatawanan na ang nangasa kubyerta. Nagdaraingan ang mga prayle sa pagkamulat ng mga Pilipino at pag-uusig sa mga bayarin sa simbahan. Dumating si Simoun. Sayang daw at di nakita ni Simoun ang mga dinaanan ng bapor. Kung wala raw alamat ay walang kuwenta sa kanya ang alinmang pook ayon kay Simoun. Isinalaysay ng kapitan ang alamat ng Malapad-na-bato. Ito raw ay banal sa mga katutubo noong una bilang tahanan ng mga espiritu. Nang panahanan daw ng mga tulisan ay nawala ang takot sa espiritu, nasalin sa mga tulisan.

Sinabi ng Kapitan na may isa pang alamat na ukol kay Donya Geronima. Si Padre Florentino ang nahingang magkuwento. May magkasintahan daw sa Espanya. Naging arsobispo sa Maynila ang lalaki. Nagbabalatkayo ang babae. Naparito at hinihiling sa arsobispo na sundin nito ang pangako pakasal sila. Iba ang naisip ng arsobispo. Itinira ang babae sa isang yungib na malapit sa Ilog Pasig.

Nagandahan si Ben Zayb sa alamat. Nainggit si Donya Victorina na ibig ding manirahan sa kuweba. Tinanong ni Simoun si Padre Salvi. Sa inyong palagay, hindi ba higit na mainam ay ilagay sa isang beateryo tulad ni Sta. Clara? Hindi raw siya makakahatol sa mga ginawa ng isang arsobispo, ayon kay padre Salvi. At upang mabago ang paksa ay isinalaysay ang alamat ni San Nicolas na nagligtas sa isang Intsik sa pagkamatay sa mga buwayang naging bato nang dasalan ng intsik ang santo.

Nang datnan nila ang lawa ay nagtanong si Ben Zayb sa Kapitan kung saan sa lawa napatay ang isang Guevarra, Navarra o Ibarra.

Itinuro ng Kapitan. Naghanap si Donya Victorina ng bakas ng pagkamatay ng tubig labingtatalong taon matapos mangyari iyon. Nakasama raw ng ama ang bangkay ng anak, ani Padre Sibyla. Iyon daw ang pinakamurang libing, ayon kay Ben Zayb. Nagtawanan ng iba! Si Simoun ay namumutla at walang kibo. Ipinalagay ng Kapitan na si Simoun ay nahilo dahil sa paglalakabay.

Kabanata IV
Kabesang Tales

Buod

Si Tandang Selong umampon kay Basilio sa gubat ay matanda na. Ang ama ng dalagang si Lucia, si Kabesang Tales, na anak ni Tandang Selo, ay isa nang kabesa de baranggay. Yumaman ito dahil sa tiyaga. Nakisama muna sa isang namumuhunan sa bukid. Nang makaipon ng kaunti ay naghawaan ng gubat na nang ipagtanong niya ay walang may-ari, ar ginawa niyang tubuhan. Inisip niyang pag-aralin na sa kolehiyo si Huli upang mapantay kay Basilio na kasintahn nito. Nang ang bukid ay umunlad ito ay inangkin ng mga prayle. Pinabuwis si Kabesang Tales. Tinaasan nang tinaasan ang pabuwis. Di na nakaya ni Kabesang Tales. Nakipag-asunto sa mga prayle.

Matigas ang sabi ni Kabesang Tales. Ipinakita ng mga prayle ang kanilang titulo sa lupa. Wala. Naging kawali si Tano. Di ibinayad ng kapalit ang anak. Anya: Binungkal ko’t tinamnan ang lupang ito, namatay at nalibing dito ang aking asawa’t anak na dalaga {si Lucia} sa pagtulong sa akin kaya’t di ko maibibigay ang lupang ito kundi sa sino mang didilig muna rito ng kanyang dugo at maglilibing muna ng kanyang asawa’t mga anak. At anya pa rin ukol sa pagiging kawal ni Tano, ako’y bumabayad sa abogado. Kung mananalo ako sa asunto ay alam ko na ang aking gagawin upang siya’y mapabalik; nguni’t kung ako’y matalo, di ko na kailangan ang anak.

Tinanuran ni Kabesang Tales ang kanyang bukid. Lagi siyang may pasang baril. Di makapasok doon ang sino man dahil balita si Kabesang Tales sa pagbaril. Nagdala siya ng gulok. Balita sa arnis ang kabesa. Ipinagbawal ang gulok. Nagdala siya ng palakol. Si Kabesang Tales ay nahulog sa kamay ng mga tulisan at ipinatubos. Isinanla ni Huli ang kanyang mga hiyas liban sa isang locket o agnos na bigay sa kanya ni Basilio. Hindi rin nakasapat ang panubos. Ipinasyang mangutang kay Hermana Penchang at maglingkod dito bilang utusan. Noon ay bisperas ng Pasko. Kinabukasan. Araw ng Pasko ay maglilingkod na siyang alila. Masalimuot ang naging panaginip ni Huli nang gabing iyon.

Kabanata V
Ang Noche Buena ng Isang Kutsero

Buod

Gabi na’t inilalakad na ang prusisyong pang-noche buena nang dumating si Basilio sa San Diego. Naabala sila sa daan dahil nalimutan ng kutsero ang sedula nito at ito’y kinakailangang bugbugin muna ng mga guwardiya sibil.

Idinaan ang imahen ni Metusalem, ang pinaka-matandang taong nabuhay sa mundo. Kasunod na idinaan ang mga imahen ng tatlong Haring Mago. Nakapagpaalaala kay Sinang ang itim na Haring Melchor. Itinanong kay Basilio kung nakawala na ang kanang paa ni Bernardo Carpio na naipit sa kabundukan ng San Mateo. Kasunod sa prusisyon ang mga batang malulngkot sa pag-ilaw. Si San Jose naman. Kasunod naman ay mga batang may mga parol. Nasa dulo ng prusisyon ang Birhen.


Natapos ang prusisyon. Napuna ng mga sibil na walang ilaw an parol ng karitela. Pinarusahan uli ng mga sibil ang kutsroong si Sinong. Naglakad na lamang si Basilio.

Tanging bahay ni Kap. Basilio ang tila masaya sa mga nadaraanan ni Basilio. May mga manok na pinapatay. Nasilip ni Basilio na ang Kapitan ay nakikipag-usap sa kura, sa alperes, at kay Simoun.. nagkakaunawaan na tayo, G. Simuon, ani Kapitan Basilio, Tutungo tayo sa Tiani upang tingnan ang inyong mga alahas. Nagbilin ng isang kairel sa relo ang alperes. Isang pares na hikaw naman ang ipinakikibili’ ng kura. (Bakit kaya hikaw?)

Nasabi ni Basilio s sarili na si Simuon ay may kasindak-sindak na pagkatao. Ang lahat ay nakapaghahanap-buhay sa bayang ito maliban sa amin.

Sa bahay ni Kap. Tiyago ay iginagalang si Basilio, lalo na ng matandang utusan, nang makitang tumistis ng isang maysakit si Basilio na parang walang ano man.

Ibinigay ng mga utusan ang mga ulat. Mga kalabaw na namatay, mga katulong na napipiit at namatay ang matandang nagtatanod sa gubat. Nanghinayang si Basilio nang mabatid na sa katandaan namatay ang matanda.. Ibig niyang makatistis ng tao. Ang huling balita’y ukol sa pagkadukot ng mgs tulisan kay Kab. Tales. Di nakakain ng hapunan si Basilio.

Kabanata VI
Si Basilio

Buod

Nang tumutunog ang mga batingaw ng noche buena si Basilio ay palihim na nagtungo sa gubat. Paliit ang buwan. Kaya’t paaninaw na tinungo ni Basilio ang libing ng kanyang ina. Ipinagdasal ang kaluluwa ng ina at gunita ng nakaraang may 13 taon.

Namatayan ang kanyang ina. May dumating na lalaking sugatan. Pinahakot siya ng kahoy na ipansusunog sa bangkay ng ina at ng sugatang lalaki. May dumating pang isang lalaki. Tumulong ito sa pagtatalsakan ng kahoy at paglilibing sa kanyang ina.

Umalis siya sa gubat. Lummuwas ng Maynila. Maysakit at gulanit ang damit. Ninais nang pasagasa sa mga karuwahe dahil sa hirap at gutom. Natagpuan niya sina Kap. Tiyago na katatpos dalhin sa beateryo si Maria Clara. Kinuha siyang katulong o utusan. Ping-aral sa Letran. Unang taon: wala siyang nabibigkas kundi ang pangalan niya at ang salitang adsum o narito po. Minaliit siya dahil sa luma at gulanit na suot.

Gayunman ay lagi siyang nagsasaulo ng leksiyon. At nang matuos niyang sa tatlo o apat na paraan sa kanyang klase ay may 40 lamang ang nagtatanong di na sumama ang loob niya. Nang magsulit, natugon niya ang tanong sa kanya at ang marka niya para sa unang taon ay aprovado. Ang siyam niyang kasamahan sa pagsusulit ay nangag-ulit na lahat.

Ikatlong taon. Naisipan ng professor na Dominiko ang pagtanong kay Basilio na akala niya’y tanga upang magpatawa sa klase. Natugon ni Basilio ang tanong. Parang loro siya sa pagsagot. Noo’y di na tinanong si Basilio. Bakit pa tatanugin ito’y di naman nakapag-papatawa sa klase? Nawalan ng sigla sa pag-aaral si Basilio. Nguni’t isang professor niya ang nasiyahang tumanggap ng hamon ng mga kadete sa isang pasyalan at nagyakag ng mga estudyante niya na inilaban niya sa mga kadete sable laban sa baston. Namayani si Basilio sa labanan. Nakilala ng professor. Nang magtapos: sobresaliente at may mga medalya pa.

Muhi si Kap. Tiyago sa mga prayle mula nang magmongha si Maria Clara. Pinalipat si Basilio sa Ateneo Municipal. Malaki ang natutuhan ni Basilio. Nagsulit siya sa pagkabatsilyer. Ipinagmalaki siya ng kanyang mga profesor. Nakasulit siya at kumuha ng medisina. Pagkatapos, naging matiyaga at masigasig sa pag-aaral si Basilio. Kaya di pa man nakakatapos ay nakapanggamot na siya. At huling taon na ng pag-aaral ni Basilio. Pagkatapos niya’y pakaksal na sila ni Huli.

Kabanata VII
Si Simoun

Buod

Pauwi na sana si Basilio nang may marinig siyang mga yabag at liwanag na palapit. Nangubli siyan sa puno ng baliti. Sa kabila ng puno tumigil ang dumating. Nakilala ito ni Basilio-ang mag-aalahas nang mag-alis ito ng salamin. Nangsimulang maghukay si Simoun sa tulong ng isang asarol. Naalaala si Basilio. Ito ang taong tumulong sa paglilibing sa kanyang ina at sa pagsunog sa isa pang lalaking doon namatay. Nag-isip si Basilio. Sino sa dalawang lalaking ito ang namatay o ang buhay na nagbubuhay Simoun- ang si Ibarra?

Napakita na kay Simoun si Basilio at nag handog ng pagtulong bilang ganti sa tulong na ipanagkaloob nito nam ay 13 ton na ang nakalilipas. Tinitutukan ni Simoun ng baril si Basilio. Sino ako sa palagay mo? tanong ng mag-aalahas. Tugon ni Basilio. Kayo po’y isang taong mahal sa akin, kayo’y ipinalalagay ng lahat, matangi sa akin, na patay na at ang mga kasawian sa buhay ay madalas kong ikinalulungkot. Lumapit si Simoun sa binata. Aniya: Basilio, ika’y naghahawak ng isang lihim na maaring magpangayaya sa akin, at ngayo’y natuklasan mo pa ang isa na kung mabubunyag ay ikasisira ng aking mga balak. At sinabi ni Simoun na dapat ay patayin na niya si Basilio upang iligtas ang kanyang layunin. "Gayunman, hindi ko marahil pagsisihan na ika’y di ko patayin. Gaya ko rin ay may dapat kang ipakipagtuos sa lipunan. Ikaw at ako ay uhaw sa katarungan Dapat tayong magtulungan.

At inamin ni Simoun na siya nga si Ibarra. Isinalaysay nito ang pagkakapaglibot sa buong daigdig upang magpakayaman. Nagbalik upang ibagsak ang pamahalaang marumi sukdang ipagdanak ng dugo. Siya raw ay sadyang nagpapalala sa pag-iimbot at pagmamalabis ng taong pamahalaan at simbahan upang gisingin ang damdamin ng bayan sa paghihimagsik.

Nguni’t sinuwatan niya sina Basilio at mga kasamahan na nagbabalak magtayo ng paaralan ng Wikang Kastila at humihinging gawing lalawigan ng Espanya ang pilipinas at bigyan ng pantay na karapatan ang mga Kastila at Pilipino. Ito raw ay magbibigay daan sa Pilipinas sa pagiging bayang walang sariling pagkukuro, walang kalayaan at pati kapintasan ay hiram dahil sa pagpipilit manghiram ng wika. Ibig raw nina Basilio na matulad ang Pilipinas sa mga bansang magugulo sa Timog Amerika (South Amerika).

Ayon kay Basilio ang kastila ay isang wikang magbubuklod-buklod sa mga pulo ng Pilipinas.

Ito’y pinabulaan ni Simoun. Anya: Ang kastila kailanman ay di magiging wikang pangkalahatan sa bayang ito ; sapagka’t sa mga kulubot ng kanyang isip at sa pintig ng kanyang puso ay wala ang mga akmang pananalita sa wikang iyan. Iilan lamang daw ang nakapagsasalita ng Kastila. At ang iilang ito ay mawawalan ng sariling kakayahan, magpapailalim sa ibang utak, paaalipin. Tinuligsa ni Simoun ang mga pangkat na naghahangad luminang sa wikang Kastila at di sa kaalamang magsalita o sumulat sa sarili nilang wika. Tinuligsa rin niya ang mga nagpapanggap na di sila maalam magsalita at umunawa ng sariling wika.

Mabuti, ani Simoun, at hangal ang pamahalaang Kastila na ayaw magpaturo ng wika nito sa mga nasasakupang di tulad ng Rusya at Alemanya. Ani Simoun: Kayo’y nakalilimot na habang ang isang bayan ay may sariling wika, napananatili rin nito ang kanyang paglaya. Ang wika ay isang pag-iisip ng bayan .

Inihimutok ni Simoun na ang kilusan ng kabataan sa pagpapaturo ng Kastila ay ipinagdurusa ng kanyang loob. Naniniwala siyang matapat sa kabataang ito ang paniniwala na sa kapakanan ng bayan ang kanilang ginagawa. Ninais niyang kausapin sina Isagani at Macaraeg. Nguni’t baka di siya pakinggan ng mga ito. Naisip rin niyang pagpapatayin ang mga ito.

Nagpatuloy si Simoun ukol sa kilusang ibinunsod ng kabataan Bukod sa isang pag-aaksaya ng panahon ay nilinlang ninyo ang bayan sa pag-asa sa wala at tinutulungan ninyong magyuko ng ulo sa mga mapangamkam. Ayaw silang matulad kayo sa mga Kastila? Napakabuti! Paunlarin ninyo ang katutubong ugali. Ayaw kayong bigyan ng kinatawan sa Kortes? Mabuti. Ano ang magagawa ng isang tinig sa karamihan? Habang nagmamaramot sila sa pagbibigay ng karapatan sa inyo lalong malaki ang matatamo ninyo pagkatapos upang ibagsak sila at gantihan ng sama ang sama. Ayaw ituro sa inyo ang kanilang wika, paunlarin ang isang katutubong wikain nang mawala ang pagtatangi-tangi at magkaroon ng mga layuning pambansa. Huwag hayaang magpalagay ang Kastila na sila ang panginoon dito at sila’y bahagi ng bayang ito kundi manlulupig at dayuhan. Sa gayo’y matatamo ninyo ang paglaya. Iyan ang dahilan at binayaan ko kayong mabuhay!

Nakahinga si Basilio. Aniya’y di siya pulitiko. Lumagda siya sa kahilingan ukol sa paaralan dahil inaakala niyang iyo’y mabuti. Sa panggagamot daw siya nakaukol.

Sa kasalukukuyang kalagayan daw ay di makapanggagamot nang mahusay si Basilio ayon kay Simoun. Ang sakit ng bayan ay siyang higit nangangailangan ng kagamutan. Walang halaga ang buhay na di nauukol sa isang layuning dakila, parang isang bato sa linang sa halip maging sangkap sa isang gusali.

Ani Basilio pinili niya ang siyensiya para makapaglingkod sa bayan. Nauwi sa kadakilaan ng karunungan ang pag-uusap. Ang karunungan ay panghabangpanahon, makatao at pandaigdig. Sa loob ng ilang daantaon, kapag ang sangkatauhan ay tumalino na, kung wala nang lahi-lahi, lahat ng bayan ay malaya at wala nang mang-aalipin at napaaalipin, iisa na ang katarungan at lahat ng tao’y mamamayan na ng daigdig at ang tanging layunin ng tao ay pagkakamit ng karunungan, ang salitang kagitingan at pag-ibig sa bayan ituturing na panatisismo o kabaliwan at ikabibilanggo ng nagsasabibig nito.

Napailing si Simoun. Upang makaabot daw sa kalagayang sinabi ni Basilio ang daigdig kailangan munang lumaya ang mga tao at ito ay nangangailangan namang pagpapadanak ng dugo upang ang mga sinisikil ay makalaya sa mapaniil. Pangarap lamang daw ang kay Basilio. Ang kadakilaan ng tao ay di magagawa sa pagpapauna sa kanyang panahon kundi nasa pagtugon sa kanyang pangangailangan at hangarin sa pag-unlad.

Napuna ni Simoun na hindi naantig ang kalooban ni Basilio. Inulos niya ng tuya si Basilio. Sinabi ni Simoun na walang ginagawa si Basilio kundi tangisan ang bangkay ng ina na parang babae. Paano ako makapaghihiganti? tanong ni Basilio. Ako’y dudurugin lamang nila. Sinabi ni Simoun na tutulungan siya. Hindi na raw bubuhayin ng paghihiganti ang ina o kapatid niya, tugon si Basilio. Ano ang mapapala ko kung sila’y ipaghihiganti? .

Makatulong sa iba nang di magdanas ng gayon ding kasawian, tugon ni Basilio. Ang pagpapaumanhin ay di laging kabaitan, ito’y kasalanan kung nagbibigaay-daan sa pang-aapi. Walang mang-aalipin kung walang paaalipin. At ipinaalaala ni Simoun na sa pag-aaral ni Basilio ay maaaring danasin nito ang dinanas ni Ibarra. Nagtaka si Basilio. Siya na raw ang inapi ay siya pa ang kamumuhian. Likas sa tao ang mamuhi sa kanyang inaapi, ani Simoun. Nguni’t di ko sila pinakikialaman; pabayaan nila akong makagawa at mabuhay. Tugon ni Basilio na sinundan ni Simoun ng:

At magkaanak ng mababait na alipin Ang mga damdaming mabuti o masama ay namamana ng anak. Kayo ay walang hangad kundi isang munting tahanan, kaunting kaginhawahan, isang asawa; isang dakot na bigas; at iyan ang mithiin ng marami sa Pilipinas, at kung iyan ay ibigay sa inyo, ituturing ninyong kayo’y mapalad na.


Magmamadaling araw na. Matapos sabihing di niya pinagbabawalan si Basilio sa pagbubunyag ng kanyang lihim ay sinabing kung may kailangan si Basilio ay magsadya lamang ito sa kanyang tanggapan sa Escolta. Nagpasalamat si Basilio. Naiwan si Simoun na nag-iisip: Di kaya niya napaniwala si Basilio sa paghihiganti o may balak itong maghiganti nguni’t naglilihim lamang at nais sarilinin iyon o sadyang wala nang hangad maghiganti. Lalong nagtumining sa loob ni Simoun ang matinding nasa na makapaghiganti.

Kabanata VIII
Maligayang Pasko

Buod

Hindi naghimala ang birhen. Di nagbigay ng karagdagang salaping kailangan ni Huli. Natuloy si Huli sa pagpapaupa kay Hermana Penchang. (Iyon ay araw ng Pasko). Sa sama ng loob ay napipi si Tandang Selo.

Kabanata IX
Ang mga Pilato

Buod

Pinag-usapan sa bayan ang nangyari kay Tandang Selo at kung sino ang may kasalanan sa ipinagkagayon ng matanda.

Ang alperes o tenyente ng guardia sibil? Ano raw ang kasalanan niya? Kaya lamang daw niya sinamsam ang mga sandata ay utos sa kanya iyon, hindi upang bigyan ng pagkakataon ang mga tulisan upang madukot si Kabesang Tales. At di raw niya kasalanan kung di man matagpuan si Kabesang Tales.

Ang asenderong bagong gumagawa ng lupa ni Kabesang Tales? Paano raw niya isusuplong ang pagdadala ni Kabesang Tales ng armas e kung tingnan siya’y parang pinipili ang pinakamabuting patamaan sa kanya. Kung namalagi raw si Kabesang Tales sa bahay ay di sana nadukot ng mga tulisan.

Si Hermana Penchang na bagong panginoon ni Huli? Ang may sala raw ay si Tandang Selo na rin na may kasalanan dahil di marunong magdasal at di nagturo ng wastong pagdarasal sa mga kaanak na tulad ng ginagawa niya ngayon kay Huli na tinuturuan niya ng dasal at pinababasa niya ng aklat na. Tandang Basyong Makunat. Nang mabalitaang tutubusin ni Basilio ang kasintahan ay nagsabing si Basilio ay isang demonyong nag-aanyong estudyante na ibig magpahamak sa kaluluwa ng dalaga.

Nakauwi si Kabesang Tales sa tulong ng salaping napagbilhan ng mga alahas ni Huli at nautang ng dalaga kay Hermana Penchang. Nabatid niyang iba na ang gumagawa ng kanyang lupa, nagpaupang utusan si Huli, pipi ang amang si Tangdang Selo, at pinaalis siya sa kanyang bahay, sa atas ng hukuman at sa katuwaan ng mga kura at gugmawa ng lupa. Si Kabesang Tales ay naupo sa isang tabi at nanatiling walang kibo.

Kabanata X
Kayamanan at Karalitaan

Buod

Sa bahay ni Kabesang Tales nakipanuluyan si Simoun. Ito’y nasa pagitan ng San Diego at Tiyani. Nagdarahop si Kabesang Tales ngunit dala nang lahat ni Simoun ang pagkain at ibang kailangan at dalawang kaban ng mga alahas.

Ipingmalaki ni Simoun ang kanyang rebolber kay Kabesang Tales. Nagdatingan ang mga mamimili ng alahas. Si Kapitan Basilio, ang anak na si Sinang at asawa nito, Si Hermana Penchang mamimili ng isang singsing na brilyante para sa birhen ng Antipolo. Binuksan ni Simoun ang dalawang maleta ng alahas. Mga alahas na may iba’t ibang uri, ayos, at kasaysayan.

Napatingin si Kabesang Tales sa mga alahas ni Simoun. Naisisp niyang parang sa tulong ng kayamanang iyon ay tinutudyo siya ni Simoun, nilalait ang kanyang kapahamakan. Sa bisperas pa naman ng araw ng kanyang pag-alis sa bahay niyang iyon isa lamang pinakamaliit sa mga brilyanteng iyon ay sapat nang pantubos kay Huli at makapagbigay ng kapanatagan sa matanda na niyang ama. Wala namimili isa man sa mga nagsitawad sa mga luma ang makasaysayang alahas ni Simoun.

Inilibas ni Simoun ang mga bagong hiyas. Dito namili sina Sinang at iba pa. Siya raw ay namimili rin ng alahas, ani si Simoun. Tinanong si Kabesang Tales kung may may ipabibili. Iminungkahi ni Sinang ang kuwintas. Tinawaran agad ni Simoun ng makilalang iyon nga ang kuwintas ng kasintahang nagmongha. Limandaang piso. O ipagpalit ng Kabesa sa alin mang hiyas na maibigan niya. Nag-isip si Kabesang Tales. Ani Hermana Penchang ay di dapat ipagbili iyon dahil minabitu pa ni Huli ang paalila kaysa ipagbili iyon. Isinangguni raw muna ni Kabesang Tales sa anak ang bagay na iyon. Tumango si Simoun.

Ngunit nang nasa labas na ng bahay ay natanaw ni Kabesang Tales ang prayle at ang bagong gumagawa ng lupa. Nangagtawanan pa iyon ng makita si Kabesang Tales. Tulad niya ay isang lalaking nakita ang kanyang asawa na kasama ang ibang lalaki at pumasok sa isang silid at nangagtatatwanang inaglahi ang kanyang pagkalalaki. Bumalik ng bahay si kabesang Tales. Sinabi kay Simoun na di niya nakausap ang anak.

Kinabukasan, wala si Kabesang Tales. Gayundin ang rebolber ng mag-aalahas-wala sa kaluban at ang naroroon ay isang sulat at kuwintas ni Maria Clara. Humingi ng paumanhin si Kabesang Tales sa pagkakahuha ng baril na kailangan daw niya sa pagsapi niya sa mgas tulisan. Pinagbilinan si Simoun na mag-ingat sa paglakad sapagkat pagnahulog ang mag-aalahas sa kamay ng mga tulisan ay mapapahamak ito. Ani Simoun-sa wakas ay natagpuan ko ang taong aking kailangan: Pangahas ngunit mabuti nga ito-marunong tumupad sa mga pangko.

Dinakip ng mg a guwardiya sibil si Tandang Selo. Natutuwa si Simoun. Tatlo ang pinatay ni Kabesang Tales ng gabing iyon. Ang prayle, ang lalaking gumagawa sa lupa, at ang asawa nito ay nagkaroon ng madugong pagkamatay-putol ang leeg at puno ng lupa ang bibig. Sa tabi ng bangkay ng babae ay may papel na kinasusulatan ng Tales na isinulat ng daliring isinawsaw sa dugo.

Ang Mga uri ng Tayutay

1. Simile o Pagtutulad

Pinakamadaling uri ito dahil kagyat na nakikilala sa mga salita o pariralang ginagamit tulad ng parang, wangis, animo’y gaya ng, tila, mistula, atb. Ito’y paghahambing ng dalawang magkaiba o di-magkauring bagay, tao, kaisipan, pangyayari, atb. Sa hayagang pamamaraan.

Halimbawa:

a. Kabagut-bagot maging tao lamang sa kahariang Babel tulad ng isang anghel

naghangad na maging Diyos sa impyerno itinakwil.

b. Balahibuhing parang labong ang mga braso niya’t binti.

2. Metapora o Pagwawangis

Paghahambing din ito gaya ng pagtutulad , nagkakaiba lamang sa hindi na nito paggamit ng mga salita o pariralang pantulad sapagkat direkta nang ipinaangkin ang katangian ng tinutularan. Isa rin ito sa mga pinakagamiting uri.

Halimbawa:

a. Ang musika ay hagdan ng kaluluwa paakyat sa langit

b. Tinik sa lalamunan ko ang katahimikan mo.

3. Personipikasyon o Pagbibigay-Katauhan

Ginagamit ito para bigyang-buhay, pagtaglayin ng mga katangian pantao- talino, gawi, kilos, ang mga bagay na likas na walang buhay. Ito’y naisasakatuparan sa pamamagitan ng mga pananalitang nagsasaad ng kilos tulad ng pandiwa, pandiwari at pangangalang diwa.

Halimbawa:

a. Humihinga pagsapit ng takipsilim ang gabi. Bumubulong ng libong himutok.

b. Sa paglakad ng buwan magbabago nang lahat ang takbo ng panahon.

c. Magmaktol man ang pag-ibig kung hindi bibigyang pansin tiyak na magtitigil din.

4. Apostrope o Pagtawag

Isang anyo ito ng panawagan o pakiusap sa isang taong hindi kaharap, nasa malayo o kaya’y patay na. Gayundin sa mga kaisipan o mga bagay na binibigyang katauhan na parang kaharap na kinakausap. Narito ang mga halimbawa nito ni Jose Rizal.

a. Ano ka ba, O kabaitan? Ikaw ba’y isang pangalang walang kabuluhan... lakas ng

kaloobang lumalaban sa mga katutubong damdamin?

b. Bukas ay iiwan namin ang Mediterano at papasok sa kanal. Paalam, Europa!

5. Pag-uulit

Dagliang makikita saanmang bahagi ng mga taludtod o pangungusap kapag ag unang titik o unang pantig ng bawat salita o kung ang isang salita ay makailang beses na ginamit. Lima (5) ang uri nito:

a. Aliterasyon- kung ang unang titik o pantig ng mga salita ay pare-pareho.

Halimbawa:

1. Gumising ka giliw sa gitna ng gabi gupili’y gusuti’t garampot ‘tang gunita’y gunamin.

2. Pawid man ang pugad ng pagsinta’t pangarap kung pagtutuwangan ng pag-iirugan sa pawisang palad, pangako’y kakamti’t Panginooy papayag.

b. Anapora- “ Pag-uulit ng isang salitang nas unahan ng isang sugnay”, ayon kay Rufino Alejandro.

Halimbawa: 1. Panahon na upang ang diwa’y lumipad. Panahon na upang ang puso’y tumigas. Panahon na upang ang naipong lakas ay Pahulagpusin at sa’yo ibagsak!

2. Hayaang humagulhol ang aso sa tumana. Hayaang sa duluha’y may lampong na pusa. Hayaang sa punso’y may katyaw na tumukatuka

c. Anadiplosis- Ayon pa rin kay Rufino Alejandro, ang parehong salita ay ginagamit sa unahan

at sa hulihan ng magkasunod na sugnay.

Halimbawa: 1. Sa kaluwagan mo sa ‘king kagipitan, Kagipitang minsan ay pinagpulasan

2. Kamukha ng isang sagang walang mukha, Kabila ay pula’t itim ang kabila...

d. Epipora- pag-uulit naman ito ng isang salita sa hulihan ng sunud-sunod na taludtod, ayon pa

rin kay Rufino Alejandro.

Halimbawa:

1. Huwag nating tulutang maibagsak ng kaaway ang pamahalaan ng bayan, tatag ng

bayan, at ukol sa bayan.

2. Pag-ibig!

Ikaw ang ligaya’t lungkot ng puso

Pag-asa at kabiguan ng puso,

Buhay at kamatayan ng puso.

6. Eksaherasyon o Pagmamalabis O Iperbole

Ito’y isang lagpas-lagpasang pagpapasidhi ng kalabisan o kakulangan ng isang

tao, bagay, pangyayari, kaisipan, damdamin, at iba pang katangian, kalagayan o katayuan.

Halimbawa:

1. Muntik na akong matupok sa taas ng lagnat ko.

2. Sa sobrang problema namuting lahat ng buhok niya.

7. Paghihimig o Onomatopeya

Ito ang paggamit ng mga salitang kung ano ang tunog ay siyang kahulugan.

Halimbawa:

a. Nakailang kiriring din ang kabilang kawag bago ito sagutin.

b. Nagngingiyaw ang pusa sa alulod sa ginaw.

8. Pag-uyam o Ironya

Sa tila namumuring pananalita pinaloob o pinahihiwatig ang paglibak, pagtudyo o pagkutya. Nararamdaman ang tunay na kahulugan nito sa diin ng pagsasalita at ekspresyon ng mukha ng nagsasabi.

Halimbawa:

a. Mahusay talagang magpalaki ng anak iyang mga magulang mo! Nakaka-absent ka na sa klase, nasasagut-sagot mo pa sila.

b. Bilib ako sa tibay ng panlasa mo. Ang hindi ko masikmura nalulunok mo.

9. Pagpapalit-saklaw o Senekdoke

May dalawang paraan ang pagbuo ng tayutay na ito:

A. Pabahagi-bahagi lamang ang binabanggit ay nababatid na ang isinasaad ng kabuuan.

Halimbawa:

1. Ayoko ng makita ang mukha mo sa pamamahay na ito.

2.Ama ko sa iyong kamay inihahabilin ko ang aking kaluluwa.

B. Patukoy-kinatawan lamang ang tinutukoy upang mabatid ang kabuuan.

Halimbawa:

1.Wala nang ibang magkakanulo pa sa bayan kundi isang Makabebe lamang.

2.Ang Mga Herodes noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig ang pinakamamayaman sa buong asya sa kasalukuyan at tila magiging paladin pa yata ang mga Pilipino.

Wastong Gamit ng mga Salita sa Filipino

Mga Gamit ng Nang 1. Ang nang ay karaniwang ginagamit na pangatnig na panghugnayan o pangatnig na ginagamit sa hugnayang pangungusap. Ito ang siyang panimula ng katulong na sugnay. Halimbawa: a. Aalis na kami nang siya’y dumating b. Nang magtatalumpati na ang pangunahing tagapagsalita ay biglang bumuhos ang malakas na ulan. c. Dapat tayong sumusunod sa mga pangaral ng ating mga magulang nang hindi tayo mapahamak. d. Nang siya’y nagpapaliwanag, tahimik na nakikinig ang lahat. 2. Ang nang ay ginagamit ding pang-abay pamanahon. Ang nang ay nagbuhat sa na na inaangkupan kaya naging nang. Halimbawa: a. Ang sakit ni Lavinia ay malubha nang talaga. b. Ang estudyante ay huli nang totoo sa klase. c. Dumating sila nang gabi. d. Aalis kami nang madaling araw. 3. Ang isa pang gamit ng nang ay nanggaling sa pang-angkop na na at inaangkupan pa rin ng ng. Halimbawa: a. Ang bata ay sumigaw nang malakas. b. Ang guro ay nagsalita nang marahan. c. Ang manlalaro ay tumakbo nang matulin. d. Nagdarasal siya nang taimtim na gumaling ang kanyang inang may sakit. Ang nang sa mga pangungusap sa itaas ay hindi pang-abay.Ang mga pang-abay malakas,marahan,matulin at taimtim. Mga Gamit ng Ng 1. Ang ng ay ginagamit na panandang pangkayarian na sumasama sa tuwirang layon ng pandiwa. Mga halimbawa: a. Namitas siya ng mga bulaklak para sa birhen. b. Ang mga bata ay nagsisipag-aral ng liksyon. c. Bibili siya ng mga kagamitang pang-eskwela. d. Humihingi kami ng awa sa Diyos.

2. Ang ng ay ginagamit na panandang pangkayarian na sumasama sa tagaganap ng pandiwang nasa tinig balintiyak. Mga halimbawa: a. Hinabol ng pulis ang magnanakaw. b. Pinagbilinan ng pari ang sacristan. c. Pinalakpakan ng madla ang nagwagi. d. Si Betty ay pinangaralan ng ina. 3. Ang ng ay ginagamit na panandang pangkayarian na paari na sumasama sa pangngalan. Mga halimbawa: a. Ang aklat ng estudyante ay makapal. b. Masunurin ang anak ng mag-asawang Delfin at Helen. c. Ang bahay ng aming kaibigan ay nasa bukid. d. Ang sapatos ng kanyang ama ay nalilinis ni Esmer. 4. Ang ng ay ginagamit na pang-ukol. Mga halimbawa: a. Ang asong ulol ay hinampas niya ng malaking kahoy at pamalo. b. Ang ahas ay tinaga ni Mario ng matalim na gulok. c. Ang binata ay pumanhik ng bahay at hindi sumama sa barkada. d. Ang mga boy iskwat ay nagsiakyat ng bundok. Sa mga pangungusap a at b ang ng ay katumbas ng with sa ingles. Sa mga pangungusap c at d ang ng ay katumbas ng pang-ukol na sa. Mga Gamit ng Kung at Kong Ang Kung ay pangatnig na panubali at karaniwang ginagamit sa hugnayang pangungusap. Halimbawa: 1. Makatutulong siya sa mga magulang at mga kapatid kung magtatagumpay siya sa negosyo. 2. Kung ikaw ay marunong tumupad sa iyong pangako ay pagkakatitiwalaan ka ng iyong kapwa. Ang Kong ay nanggaling sa panghalip na panaong ko at inaangkupan lamang ng ng. Halimbawa: 1. Ang nais kong gawin mo ay magsikap sa iyong pag-aaral.

Mga Gamit ng May at Mayroon Mga Gamit ng May 1. Kapag sinusundan ng pangngalan Halimbawa: a. Si Ester ay may pangarap sa buhay b. May suliranin ka ba at malungkot ka. c. May pag-ibig sa Diyos ang mabuting kristiyano. 2. Kapag sinusundan ng pandiwa Halimbawa: a. May tinatawag na mag-aaral ang guro. b. Sila ay may dadalawing kaibigang may sakit. c. Kapag sinusundan ng pang-uri 3. Kapag sinusundan ng pang-uri Halimbawa: a. May bagong kamag-aral kami. b. Si Elena ay may mabuting kalooban. c. Ang taong masipag ay may magandang kinabukasan. 4. Kapag sinusundan ng panghalip panao sa kaukulang paari. Halimbawa: a. Sila ay may kanya-kanyang problema. b. Si Evelyn ay may kanyang sariling buhay. 5. Kapag sinusundan ng panghalip na pamatlig na patulad. Halimbawa: a. Si Ben ay may ganito kalaking bukol b. May ganiyan siyang sapatos. 6. Kapag sinusundan ng panandang pangkayariang mga. Halimbawa a. May mga taong nagtatanong tungkol sa iyo. b. Si Elizabeth ay may mga tanong na mahirap ihanap ng kasagutan. Mga Gamit ng Mayroon 1. Kapag may napasingit na kataga o mga kataga sa sumusunod na pangngalan, pandiwa, pang- uri, panghalip panao sa kakukulang paari, panghalip na pamatlig na patulad, panandang pangkayariang mga at sa

Halimbawa a. Si Sylvia ay mayroon ding mga pangarap sa buhay katulad ng ibang kabataan b. Huwag mo na siyang pahiramin ng aklat, siya ay mayroon nang nahiram kanina. 2. Kapag sinusundan ng panghalip panao sa kaukulang palagyo. Halimbawa a. Mayroon siyang kaunting salaping naimpok sa bangko. b. Mayroon kaming pag-uusapan tungkol sa Linggo ng wika. 3. Kapag nangangahulugan ng mariwasang pamumuhay o naka-aangat na kalagayan sa buhay. a. Sila ay itinuturing na mayroon sa kanilang lalawigan. b. Mayroon na pala siya ngayon, dati ay isa lamang siyang pangkaraniwang kawani. 4. Kapag nangangahulugan ng pagkakaroon ng bagay o mga bagay na itinatanong halimbawa a. Mayroon ka bang ganitong aklat? Mayroon b. May mga kabigan ka bang mababait? Mayroon Gamit ng din, rin, daw at raw Ang din at daw ay ginagamit kapag ang sinusundan ng mga ito ay nagtatapos sa katinig maliban sa w at y. Halimbawa: Aalis din kayo katulad nila. (s) Nakalimutan din niyang dalhin ang mga padala mo. ( n ) Ang rin at raw ay ginagamit kapag ang sinusundadn ng mga ito ay nagtatapos sa patinig at sa malapatinig na w at y. a. Ang bata ring ito ang nakita ko kahapon. (a) b. Sabaw rin ba ito ng nilagang baka? (w) c. Lalo raw siyang nananabik na Makita tayo. ( o) Gamit ng Pahirin at Pahiran Ang pahirin ay tumutukoy sa salitang-kilos na ang ibig ipakahulugan ay pag-aalis o pagpawi ng isang bagay. a. Pahirin mo ang pawis mo sa noo. b. Pinahid niya ang mga luhang umagos sa kanyang mga pisngi

Ang pahiran ay may dalawang kahulugan: 1. Ang lunan, bagay o bahagi ng pinanggalingan ng bagay na pinahid. Halimbawa: a. Ang sanggol ay pinahiran ng ina ng pawis. b. Ang noo ko ay pinahiran ko ng pawis. 2. Ang pahiran ay nagagamit sa kahulugang paglalagay ng ng bagay na karaniwan ay sa bahagi ng katawan. Halimbawa a. Pahiran mo ng pulbos ang likod ng sanggol. b. Pinahiran niya ng langis ang binting namamaga. Gamit ng Subukin at Subukan Ang subukin ay nangangahulugan ng pagsusuri o pagsisiyasat sa uri, lakas o kakayahan ng isang bagay o tao. Halimbawa a. Subukin ninyo ang sabong panlabang ito at kayp ay masisiyahan. b. Sinubok niyang paandarin ang kotse ni Rodel ngunit hindi niya napaandar. Ang subukan ay nangangahulugan ng tingnan kung ano ang ginagawa ng isang tao o mga tao. Halimbawa a. Susubukan naming kung ano ang ginagawa ng mga bata. b. Bakit ba sinusubukan mo kami sa aming pag- uusap. Wastong gamit ng Hanapin at Hanapan Ang salitang hanapin ay ginagamit sa paghahanap o ibig makitang bagay, tao, lunan, hayop atpb. Halimbawa a. Hanapin mo ang pantalong iyong isusuot sa reunion. b. Hanapin mo ang pagdarausan ng reunion. Ang hanapan ay ginagamit kapag may ibig Makita o makuhang bagay sa isang tao. Halimbawa a. Huwag mong hanapan ng katalinuhan si Roque. b. Huwag mong hanapan siyang makapagsalita sapagkat napakatorpe niya.

Gamit ng Pakiusap at Ipakiusap, Ipakiusap at pakiusapan. Hindi dapat magkapalit ang gamit ng dalawang salitang ito sapagakat: ang “pakiusap” ay isang pangngalan; ang “ ipakiusap” ay isang pandiwa. Ang ipa- ay isang panlaping makadiwa na nangangahulugan ng isang paggalang na pag-uutos. Halimbawa a. Ipakiusap mo sa Nanay na saka ko na siya aaginalduhan. b. Ipakiusap mo sa aking amo na tanggapin muli ako. Ipakiusap at Pakiusapan 1. Kapwa pandiwa at nagkakahawig ng kahulugan ang dalawang salitang ito, ngunit hindi magkatulad ang ibig sabihin. 2. Ginagamit ang “ ipakiusap” kung ang ibig tukuyin ay bagay, Gawain, tungkulin, pahintulot, atbp. na ibig matamo o makamit ng isang tao, para sa sarili o para sa iba. 3. Ginagamit ang “ pakiusapan” kung ang tinutukoy ay taong nilalapitan o hinihingan ng bagay, gawain atbp. Ang panlaping –an ay nangangahulugan ng ginaganapan ng bagay na sinasaad ng kilos ng pandiwa na maaaring tao o lunan na nakapokus sa pangungusap. Halimbawa a. Ipakiusap mo nga sa Kuya na pahiramin muna ako ng pera. b. Ipakiusap mo nga sa aking boss na tanggapin muli ako. c. Pakiusapan mo nga ang kuya na pahiramin ako ng pera. d. Pakiusapan mo ang aming boss na tanggapin muli ako. ( naging simuno rito ang kuya at ang boss) Pinto at Pintuan Ang pinto ay pampinid ( pansara) sa pintuan. Ang pintuan ay siyang binubuksan. Halimbawa a. Dumako ka sa pintuan at makikilala mo ang pumapanhik. b. Lumang-luma na ang pinto.

Wastong Gamit ng Iwan at Iwanan 1. Iwan- Ito’y nangangangahulugan ng lisanin o pabayaan sa kinaroroonan. Halimbawa: Iwan mo siya kung ayaw niyang sumama Iwan mo ang aklat sa mesa 2. Iwanan - Ito’y nangangahulugan ng bigyan bago lisanin. Halimbawa Iwanan mo ng baon ang iyong kapatid. Wastong gamit ng Kapag at Kung Magkaiba ang kahulugan at gamit ng mga salitang ito. Ipinakilala ng kung ang di-katiyakan ng isang kalagayan; ipinakilala ng kapag ang isang kalagayang tiyak. Halimbawa a. Umuuwi siya sa probinsya kapag araw ng Sabado. b. Hindi niya masabi kung Sabado o Linggo ang pag-uwi niya sa probinsiya. c. Mag-ingat ka naman kapag nagmamaneho ka. d. Mag-ingat ka kung ikaw ang magmamaneho ng kotse. Pang-ukol Ang pang-ukol ay mga salitang pangkayariang nag-uugnay ng pangngalan o panghalip na kanyang layon sa ibang salita o lipon ng salita sa pangungusap. Dalawang Anyo ng Pang-ukol 1. Isang kataga, tulad ng: sa, ng, kay 2. Salita’t kataga, tulad ng: para sa / kay ayon sa/kay, alinsunod sa/kay, ukol sa /kay, tungkol sa/kay, labag sa/ kay, laban sa/kay Ang pangngalan o panghalip na sumusunod o kasama ng pang-ukol ay tinatawag na layon ng pang-ukol. Tinatawag na pariralang pang-ukol ang pariralang binubuo ng pang-ukol at ang layon nito. Pang-angkop Ang mga pang-angkop ay mga nag-uugnay sa panuring at salitang tinuturingan. Sa pamamagitan ng mga ito,dumudulas at gumaganda ang pagbigkas ng mga pariralang pinaggagamitan.

1. Ang na ay ginagamit kapag ang sinusundang salita’y nagtatapos sa katinig maliban sa n. Halimbawa Panulat na mabisa, matibay na paniniwala. 2. Ang ng ay ginagamit kapag ang salitang sinusundan ay nagtatapos sa patinig. Halimbawa Wikang mayaman, diwang Pilipino Mga Pangunahing Tuntunin 1. Iwasan ang pangawing na AY, sa pangungusap. Hango sa wikang dayuhan ang paggamit ng ay bilang pangawing ng panaguri nsa nauunang simuno. Lalong mabisa ang pangungusap kapag walang ay, sapagkat ayon sa likas na kayarian ng diwang katutubo. Halimbawa Biglang kumulimlim ang langit. Pagbabago ng loob ang tunay na kahulugan ng tinatawag nating edukasyon. 2. Hanapin ang wastong salita. 3. Iwasan ang salitang-hiram na di kailangan. 4. Iwasan ang salitang Ingles. 5. Ibukod ang salitang hango sa ibang wika. 6. Huwag gawing pandiwa ang salitang Ingles 7. Iuna ang pangngalan sa pang-uri Wasto Mali Mesang bilog bilog na mesa Bahay na pawid pawid na bahay 8. Idugtong ang pang-angkop na NA sa salitang sinusundan kapag nagwawakas ito sa patinig o N. 9. Lagyan ng pang-angkop na –NG o –G ang salitang nagwawakas sa patinig o N kapag sinusundan ng pandiwa: 10. Gumagamit ng isa lamang tanda ng Maramihan. 11. Iwasan ang katagang walang silbi.

MGA SAWIKAIN

Ang sawikain o kawikaan ay ang mga popular na idiomang bukambibig ng madla sa pagsasalita. Ito’y maaaring salita o mga pariralang hindi tuwirang tumutukoy, sadyang lumilihis sa literal na kahulugan at sa tuntuning pambalarila, maaaring pinagtambal na dalawang salitang may kani-kanyang tanging sariling kahulugan ngunit madaling napapalitan ng nalilikhang panibagong o ikatlong kahulugan. Tulad sa pag-unawa sa bigay na kahulugan ng tula, ang sawikain upang lubos na maintindihan ang isinasaad na kahulugan ay kailangang basahin o pakinggan sa pagitan ng mga linya o taludtod.

Ang pagtatambis o pagsasawikain ay isang paraang pagpapaunlad ng buhay ng salita. Ayon nga kay Federico B. Sebastian at Antonio D.G. Mariano sa aklat nilang Idiomatic Expression in Pilipino”, Yumayabong at yumayaman ang alinmang wika sa pamamagitan ng kanyang katutubong mga salita at mga sawikaing sarili. Sa mga sawikain mababakas ang katutubong mga pagpapahayag ng isang lahing gumagamit ng kanyang wikang Pambansa. Mababakas dito, sa isa ring paraan, ang dating mga kaugaliang ipinahahatid sa pamamagitan ng katutubong pagpapahayag na ito.”

Pinamumulaklak animo ng sawikain ang pagpapahayag, samakatwid, nagkakakulay at gumaganda, bukod sa nagiging natural pa ang himig at anyo ng pagsasalita sa tunay na anyo at himig ng kinamumulatang pakikipag-usap ng mga Pilipino. Ang pagsasawikaing pagpapahayag ay nagpapalumanay rin sa katindihan o impak ng mga salita kung tuwirang sasabihin.

Mga Halimbawa:

1. hindi man lamang masayaran ng kapirasong itlog ng manok ang lalaluman--

sa madaling pananalita, hindi nakakakain ng itlog,

2. malambot ang puso---- maawain

3. nagpakabalandra sa lansangan--- walang bahay

4. huwag balikatin ang mundo--- huwag problemahin ang lahat

5. hindi nagbabanat ng buto--- ayaw magtrabaho

6. mamamatay nang dila ang mga mata----mamamatay sa gutom

7. mapangarapin ang maliit--- mapangarapin ang mahihirap

8. gusto’y isusubo na lang sa bibig ang kakanin- hindi na paghihirapan ang kakainin

9. akala’y mansanas ang maynila--- pinipitas lamang ang kakainin

10. di-maliparang-uwak—malawak

Iba pang halimbawa:

1. anakpawis -- magsasaka; manggagawa 2. anak-dalita—mahirap 3. alilang-kanin- utusang walang sweldo, pagkain lang 4. balitang-kutsero- hindi totoong balita 5. balik-harap – mabuti sa harapan, taksil sa likuran 6. bantay-salakay- taong nagbabait-baitan 7. bungang-tulog – panaginip 8. kidlat sa bilis – napakabilis 9. di makabasag-pinggan – mahinhin 10. hampaslupa – lagalag; busabos 11. haligi ng tahanan - ama 12. ilaw ng tahanan - ina 13. itaga sa bato - tandaan

14. isulat sa tubig – kalimutan 15. magdilang-anghel- magkatoo sana 16. nakahiga sa salapi- mayaman 17. nagbibilang ng poste – walang trabaho 18. namamangka sa dalawang ilog - salawahan 19. nagmumurang-kamatis- matandang nag- aayos binata o dalaga 20. naniningalang-pugad- nanliligaw 21. ningas-kugon - panandalian; di- pangmatagalan 22. panis ang laway- taong di-palakibo 23. putok sa buho – anak sa labas 24. sampid- bakod—nakikisuno; nakikikain o nakikitira

25. takaw-tulog- mahilig matulog 26. makati ang dila – madaldal; mapunahin 27. kaututang-dila—katismisan 28. matalas ang dila – masakit mangusap 29. maanghang ang dila— bastos magsalita 30. matamis ang dila—mahusay mangusap; bolero 31. sanga-sangang dila - sinungaling 32. may krus ang dila – nakapaghihimatong ( can foretell) 33. makapal ang mukha - di- marunong mahiya 34. manipis ang mukha- mahiyain 35. maaliwalas ang mukha – masayahin; taong palangiti 36. madilim ang mukha – taong simangot; problemado 37. dalawa ang mukha – kabilain; balik-harap 38. matalas ang mata – madaling makakita 39. tatlo ang mata – maraming nakikita; mapaghanap ng mali 40. namuti ang mata- nainip sa kahihintay; naghintay nang matagal 41. mabigat ang kamay – tamad gumawa; walang hilig sa trabaho 42. magaan ang kamay – madaling manakit, manapok o manuntok 43. mabilis ang kamay- mandurukot 44. malikot ang kamay- kumukuha ng hindi sa kanya naiinis; nasusuklam 45. makati ang paa- mahilig sa gala o lakad 46. pantay ang mga paa- patay na 47. matalas ang tainga- madaling maarinig o makaulinig 48. maputi ang tainga- kuripot 49. nakapinid ang tainga – nagbibingi-bingihan 50. taingang-kawali – nagbibingi-bingihan 51. kumukulo ang dugo— naiinis; nasusuklam

52. magaan ang dugo- madaling makapalagayang loob 53. mabigat ang dugo- di- makagiliwan 54. maitim ang dugo- salbahe; tampalasan 55. busilak ang puso- malinis ang kalooban 56. pusong bakal – di- marunong magpatawad 57. nakagapos na puso – walang laya ( sa pag- ibig) 58. malakas ang loob - matapang 59. mahina ang loob – duwag 60. mababa ang loob- maawain 61. masama ang loob - nagdaramdam 62. mabigat ang loob - hindi makaggiliwan 63. bukal sa loob - taos-puso; tapat 64. nasa loob ang kulo – kinikimkim ang insi o galit 65. utak- biya – bobo; mahina ang ulo 66. mapurol ang utak – bobo 67. matalas ang utak – matalino 68. mahangin ang ulo – mayabang 69. lumaki ang ulo – yumabang 70. matigas ang ulo- ayaw makinig s autos o pangaral 71. basag- ulo - gulo o away 72. may ipot sa ulo – taong pinagtaksilan ang asawa o bana 73. makunat ang balat - matanda na 74. balat-sibuyas- maramdamin 75. tinik sa lalamunan- hadlang sa layunin

MGA SALAWIKAIN

1. Nasa Diyos ang awa, nasa tao ang gawa.

God proposes and man disposes.

2. Pag may tiyaga, may nilaga.

Patience will yield results.

3. Walang mahirap na gawa, pag dinaan sa tiyaga.

There is no difficult undertaking if done patiently.

4. Ang masama sa iyo, huwag mong gawin sa kapwa mo.

Treat others as you want to be treated.

5. Sa marunong umunawa, sukat ang isang salita.

To one who listens and understands, one explanation is enough.

6. Ang sakit ng kalingkingan, damdam ng buong katawan.

The pain in the little finger can be felt by the whole body.

7. Bawasan ang salita, dagdagan ang gawa.

Talk less, act more.

8. Walang tutong sa taong nagugutom.

Any food tastes good to a hungry person.

9. Ang pagsasabi ng tapat ay pagsasamang maluwat.

Forthrightness creates lasting friendships.

10. Ang panahon ay samantalahin sapagka’t ginto ang kahambing.

Time is gold.

11. Pag di ukol, di bubukol.

Things will not happen if they are not meant to be.

12. Ang kapalaran ko di ko man hanapin, dudulog, lalapit kung talagang akin.

My fate will come to me even without searching for it.

13. Ang kabutihan ng ugali ay lalong higit sa salapi.

A good character is better than money.

14. Pahiran mo muna ang sariling mantsa, bago mo punahin ang uling ng iba.

Before you crticize others, make sure you do not have the same faults.

15. Mas masakit ang sugat na katha ng dila.

Unkind words can hurt more than physical pain.

16. Hinuhuli ang isda sa bunganga; ang tao, sa salita.

A fish is caught by the mouth; a person by what he says.

17. Ang tapat na kaibigan ay higit pa sa kayamanan.

A faithful friend is more valuable than material riches.

18. Pag wala ang pusa, piyesta ang mga daga.

When the cat is away, the mice celebrate.

19. Ang hindi marunong lumingon sa pinanggalingan, di makararating sa paroroonan.

One who does not look back at where he came from, will not reach his destination.

20. Magsisi ka man at huli, wala nang mangyayari.

Don’t cry over spilt milk.

21. Kapag may isinuksok, may madudukot.

When you save, you will have something when you need it.

22. Kung ano ang puno ay siyang bunga.

A tree will bear its own fruits.

23. Aanhin pa ang damo kung patay na ang kabayo?

What is the use of the grass if the horse is already dead?

24. Madaling tuwirin ang kawayan pag mura pa at di magulang.

It’s easier to straighten a young bamboo plant than a mature one.

25. Sa isang pintong masarhan ay sampu ang mabubuksan.

For every door that closes, ten more will open.

26. Di man magmana ng salapi, magmana man lang ng mabuting ugali.

One need not inherit wealth provided he inherits good manners.

27. Magbiro ka na sa lasing, huwag lamang sa bagong gising.

You may pester a drunken person, but not one who just woke up.

28. Kung sino ang masalita ay siyang kulang sa gawa.

A man that talks too much accomplishes little.

29. Kung sino ang pumutak ay siyang nanganak.

He who cackled is the guilty party.

30. Tulak ng bibig, kabig ng dibdib.

The mouth speaks the opposite of what the heart feels.

31. Matibay ang walis, palibhasa'y magkabigkis.

A broom is sturdy because its strands are tightly bound.

32. Ang tunay na kaibigan ay nakikita sa kagipitan.

A friend in need is a friend indeed.

33. Kung may itinatanim, may aanihin.

If you plant (a seed) and nurture it, you’ll reap the harvest in the future.

34. Huli man daw at magaling ay naihahabol din.

It is never too late to offer anything that is good.

35. Ang taong nagigipit, sa patalim kumakapit.

A desperate person will hold on to a knife’s edge.

36. Ang kalusugan ay kayamanan.

Health is wealth.

37. Ang taong walang kibo, nasa loob ang kulo.

A person who is outwardly calm has anger raging inside.

38. Ang mabigat ay gumagaan kung pinagtutulungan.

A heavy burden is lightened if everyone helps.

39. Ubus-ubos biyaya, pagkatapos nakatunganga.

Spend lavishly and you end up with nothing.

40. Ang buhay ay parang gulong, minsan nasa ibabaw, minsan nasa ilalim.

Life is like a wheel, it has its ups and downs.

41. Ang hindi marunong magmahal sa sariling wika, daig pa ang malansang isda.

He who does not love his own language is worse than a smelly fish.

42. Ang umaayaw ay di nagwawagi, ang nagwawagi ay di umaayaw.

A quitter never wins, a winner never quits.

43. Pulutin ang mabuti, ang masama ay iwaksi.

Emulate what is good, discard what is bad.

44. Ang taong maganda ang asal, minamahal ng kasamahan.

A kind and good-mannered person is well-loved by those around him.

45. Ang taong mapagtanong ay madaling dumunong.

A person who asks, learns more quickly.

46. Ang pili nang pili, natatapat sa bungi.

One who is choosy could end up picking the worst.

47. Ano man ang gawa at dali-dali ay hindi iigi ang pagkakayari.

Haste makes waste.

48. Mainam na ang pipit na nasa kamay kaysa lawing lumilipad.

A bird in a hand is worth two in a bush.

49. Mas malakas ang bulong sa sigaw.

A soft gentle request has more power than a loud command.

50. Aanhin mo ang palasyo, kung ang nakatira ay kuwago.

Mabuti pa ang bahay kubo, ang nakatira ay tao.

The house does not make a man.

Even a palace is nothing if those who live in it don’t have etiquette.

51. Lalong gaganda ang kinabukasan kung tayo ay may pinag-aralan.ves a better future

Education gives a better fture.

52. Pagkapawi ng ulap, lumilitaw ang liwanag.

Behind the cloud is a silver lining.

53. Ang pag-aasawa ay hindi biro, di tulad ng kaning iluluwa kung mapaso.

Marriage isn’t a joke. It isn’t like food that you can spit out when it’s too hot to chew.

54. Walang manloloko kung walang magpapaloko.

There will be no cheater if no one allows himself to be cheated.

55. Habang maikli ang kumot, matutong mamaluktot.

Try to make ends meet.

56. May tainga ang lupa, may pakpak ang balita.

The earth has ears, news has wings.

57. Kung ano ang tugtog ay siyang sayaw.

Dance with the music.

58. Huwag kang magtiwala sa di mo kakilala.

Never trust a stranger.

59. Ang taong walang pilak ay parang ibong walang pakpak.

A person who has no money is like a bird without wings.

60. Walang matigas na tinapay sa mainit na kape.

No bread is too hard for hot coffee.

Panitikan

“ Ang panitikan ay pagpapahayag ng mga kaisipan at damdamin ng tao hinggil sa mga bagay sa daigdig, sa pamumuhay, sa lipunan at pamahalaan at sa kaugnayanng kaluluwa sa Bathalang lumikha.”

- Panganiban

“ Ang panitikan ay salamin ng lahi. Masisinag sa panitikan ang mga karanasan ng isang bansa, ang mga

kaugalian, paniniwala, mga tradisyon, pangarap at mga lunggatiin ng isang lahi.”

- Bisa

Totoong ang buhay ng tao ay puno ng talinghaga. Nababalutan ito ng iba’t ibang pangyayari na

madalas ay hindi inaasahan, gayon pa man, dahil sa likas na matalino ang tao, nagawa niyang harapin ang at bigyan ng kulay at kahulugan. Kaya nga kahit masaklap man o maganda ang magiging bunga ng mga karaasang ito, itinuturing na lamang niyang bahagi ito ng lumipas na magsisilbing aral sa kanyang pakikihamok sa buhay sa kasalukuyan at sa darating na bukas. Upang lalong mabigyan ng kahulugan ang buhay ng tao na mapapanatili sa isipan at damdamin ang mga bakas na ito ng nakaraan. Ngunit hindi lamang dapat na manatili ang mga ito sa kanyang alaala. Pilit na nagpupumiglas ito upang ipahayag, pasalita man o pasulat sa isang pamamaraang masining at may estilo. Bunga nito ay ang panitikan na nagsasalaysay ng buhay , pamumuhay lipunan, pamahalaan, relihiyon at mga karanasang nakukulayan ng iba’t ibang uri ng damdamin tulad ng pag-ibig, kalungkutan, pag-asa, pagkamuhi, takot at pangamba.

DALAWANG ANYO ng PANITIKAN

May dalawang anyo ng papapahayag sa pampanitikan: ang patula at ang tuluyan.

A. Patula – ay pagbubuo ng pahayag sa pamamagitan ng pagsama-sama ng mga maanyong salita sa mga taludtod na may sukat o bilang ng pantig at pagtutugma ng mga salita sa hulihan ng bawat taludtod sa mga saknong.

B. Tuluyan o Prosa- ay pagbubuo ng pahayag sa pamamagitan ng malayang pagsasama-sama ng mga salita sa pangungusap. Isinaalang-alang dito ang pagkamalikhain at estilo ng may-akda.

Mga Uri ng Panitikang Patula

Ang tula ay isang uri ng panitikan na nagpapahayag ng damdamin sa pamamagitan ng mga piling salita na maaaring may sukat, tugma, talinghaga at kariktan at maaari rin namang wala.

May tatlong uri ng tula:

1. Tulang pasalaysay. Tulang may sukat at tugma. Ang layunin ay magsalaysay ng mga pangyayari sa buhay, pag-ibig at pakikipagsapalaran ng bayani o mga

tauhan sa paraang patula.

Ang mga epiko at awit at korido ( metrical romance) ay nasa uri ng tulang pasalaysay. Ang epiko ay tulang pasalaysay na ang mga pangyayari ay tungkol sa pakikipagsapalaran, kabayanihan, at katapangan ng bayaning tauhan na nagtataglay ng mga di-kapani-paniwalalang kakay ahan ngunit nakapapag-iiwan ng aral at magandang halimbawa sa mambabasa. Ang awit at korido o “ metrical romance” ay tulang pasalaysay din na maaaring totoo at hindi sa totoong buhay.Ang mga pangyayari ay hinango sa buhay ng mga reyna, hari, prinsepe at iba pang mga dugong mahal. Ang paksa ay karaniwang paghihiganti,pagtatagisan ng talino at tapang , pananampalataya, pag-ibig at pagtulong sa kapwa. Maaaring may mga pangyayaring di-kapani-paniwala.

Ayon sa isang pag-aaral na isinagawa ni Dr. Arsenio Manuel, ang mga epiko ay mauuri sa tatlo.

1. Microepic ang tawag niya sa mga epikong kumpleto sa kanyang sarili. Maikli

at natatapos basahin sa isang upuan lamang. Ang halimbawa nito ay ang Biag ni Lam-ang ng mga Ilokano.

2. Macroepic naman ang epikon kung ipinakikita lamang nito ay isang particular na bahagi, nag-iisang awit. Halimbawa nito ang Tuwaang ng mga Bagobo.

3. Mesoepic ang mga epikong may masalimuot na insidente tulad ng Labaw Donggonan ng mga Bisaya.

Ang ibang palaaral ay inuuri sa dalawa ang epiko batay sa pananampalataya. Batayan daw ng ganitong pag-uuri ang katotohanang may mahalagang tungkuling ginagampanan ang relihiyon sa panitikan ng bawat bansa. Sa mga epiko ay nababakas ang uri ng rehiyon ng manunulat. Kung Kristyano ang sumulat, nababakas sa epiko ang paniniwalang Kristyano, maaaring sa mga pangalan ng tauhan o kaya ay sa mga pangyayaring inilalarawan. Ang dalawang uring ito ng epiko ay:

1. Epiko ng mga Kristyano

Ang Biag ni Lam-ang ni Pedro Bukaneg ng mga Ilokano ay inuring epiko ng

Kristyano. Ayon sa mga ulat na nababasa, ito ay unang nasulat sa wikang Samtoy noong 1640 at sinasabing binubuo ng 1000 taludtod. Si Isabelo de los Reyes ang nagsalin nito sa Kastila sa anyong tuluyan. Nalathala ito sa El Folkorico Filipino noong 1890. Sinasabing ang pinakamahabang bersyon ng Lam-ang ay nalimbag sa Calasiao, Pangasinan. Ito ay may 1,200 taludtod.

Ang Labaw Donggon ng mga Bisaya ay kasama rin sa uring ito.

2. Epiko ng mga Di-Kristyano

Ang mga Ipugaw ay nabibilang sa pangkat ng mga di Kristyano. Dalawang epiko ng mga Ipugaw ang kilalang-kilala. Ang Hudhud at Alim.

Ang Hudhud ay pasalaysay ng buhay ni Aliguyon, Buhay ni Bugan, at iba pang mga bayaning tauhan ng mga Ipugaw. Ang epiko ay kinasasalaminan ng mga kabihasnan ng mga Ipugaw . Kasama rin ditto ang tungkol sa pagkakalikha ng daigdig ayon sa paniniwala ng mga Ipugaw.Sinasabing hanggang sa kasalukuyan ay narinig na inaawit pa ang ilang bahagi ng epikong ito sa mga lugar na maynakasasaulo pa ng mga bahagi nito.Mahaba ang epikong ito sa kabuuan.Gugugol dawn g higit sa dalawang oras kung bibigkasin nang tuluy-tuloy ang Hudhud.

Si Dr. Beyer, isang iskolar ay nagsabi na ang Alim ng mga Ipugaw ang pinakamatandang epiko sa Pilipinas. Higit na makarelihiyon ito kaya ito ang inaawit sa mga okasyong nauukol sa relihiyon tulad ng Uyauy, isang pagdiriwang na mayayaman lamang na Ipugaw angnakapagbibigay. Ang paksa ang Alim ay nakakatulad na Ipugaw ang nakapagbibigay. Ang paksa ng Alim ay nakatutulad daw ng Ramayana ng India na nauukol sa buhay ng mga bathala at kataka-takang pangyayari sa ipinalalagay na langit ng mga Ipugaw. Isa sa mga salaysaying napapaloob sa Alim ay ang tungkol sa Pundoldapan, ang diyos ng pag-aani ng mga Ipugaw.

Ang awit at korido ay mga tulang pasalaysay na paawit kung bigkasin. Ang tagpuan ng mga pangyayari ay sa ibang bansa. Ang tema ay pinagsama-samang romansa, pakikipagsapalaran, kabayanihan at kataksilan.

Magkaiba ang awit at korido sa anyo at sukat. Ang awit ay may labindalawang pantig sa bawat taludtod samantalang ang korido ay may walong pantig lamang sa bawat taludtod. Ang bayaning tauhan ng koridp ay nasasaniban ng kapangyarihang kababalaghan samantalang ang bayaning tauhan sa awit ay walang kapangyarihang kababalaghan kaya higit na makatotohanan kaysa korido. Ang awit ay binibigkas/ inaawit nang mabagal samantalang ang korido ay binibigkas / inaawit nang mabilis. Ang awit at korido ay tinatawag ding buhay. Nahahati ang mga awit at korido sa dalawang pangkat.

1. Yaong mga hindi alam kung sino ang may-akda kaya tinatawag na mga salaysaying bayan.

2. Yaong sinulat ng mga tiyak na makata na hinango sa mga salaysaying nadala dito ng mga dayuhan tulad ng mga sinulat nina Jose de la Cruz at iba pang makatang kapanahon niya.

Maibibigay na halimbawa ng korido ang “ Ibong Adarna” , Rodrigo de Villas, Historia Famosa de Bernardo Garpio at ang “ Florante at Laura” naman ni Balagtas ang halimbawa ng awit.

Naging popular ang awit at korido noong panahon ng Kastila dahil sa paghihigpit ng sensura sa Pilipinas. Ginagamit ng mga Kastila sa pagpapalaganap ng relihiyon ang awit at korido sa pagbibigay ng aral.

Ang mga sumusunod ang nilalaman ng mga awit at korido:

1. Imbokasyon
2. Paghingi ng paumanhin
3. May isang matanda na siyang sumusubok ng katangian ng tauhan
4. May hinahanap ng lunas
5. May kababalaghan/ engkanto o milagrong nagaganap

2. Tulang liriko/ pandamdamin. Kilala rin ito sa tawag na tulang paawit. Ang tawag na liriko ay buhat sa salitang Griyego na ang kahulugan ay tulang

inaawit sa saliw ng lira. Ang mga tulang liriko ay pagpapahayag ng damdaming maaaring sarili ng sumulat o kaya ay likha ng mayamang guniguni ng makata ngunit batay o hango rin sa isang karanasan. Sa ilalim ng uring ito ay mababanggit na halimbawa ang mga:o pagpuri

a. Kantahin o awitin. Mga taludtod na may sukat at tugma na inilalaan para awitin.

b. Soneto. Tula itong may mga saknong na binubuo ng labing apat na taludtod.

c. Elihiya. Tula itong nagpapahayag ng panimdim at pagkalumbay sanhi ng pagkamatay ng isang minamahal sa buhay

d. Oda. Ito ay tula ng paghanga o pagpuri sa isang tao o bagay na nasusulat sa masining na pahayag

e. Dalit. Ito ay awit ng papuri sa Panginoon o Mahal na Birhen na bahagyang nagtataglay ng pilosopiya sa buhay

f. Pastoral. Tula itong naglalarawan ng tunay na buhay sa bukid.

3. Tulang pandulaan/ pantanghalan. Ang mga tulang pandulaan ay ginagamit sa

pagtatanghal ng mga dula. Ang usapan ng mga

gumaganap sa dula ay parang patula.

Ang mga sumusunod ay halimbawa ng mga tulang pandulaan.

1. Karagatan. Tungkol sa alamat ng singsing ng isang dalaga na inihulog sa dagat sa hangaring mapangasawa ang kasintahang mahirap. Hinahamon ng dalaga ang mga binata na lumiligaw sa kanya na sisirin at hanapin ang singsing at kung sinuman ang makakuha ay pakakasalan niya. Sa simula ay may tutula habang pinaiikot ang isang lumbo na may tandang puti at kung kaninuman matapat ang tandang puti kapag huminto sa pag-ikot ang lumbo, ay siyang makikipag-usap at sasagot sa mga patalinghagang tanong ng dalaga.

2. Tibag. Isa itong pagtatanghal tungkol sa paghahanap ng krus na pinagpakuan kay Kristo na ginagampanan nina Reyna Elena at Prinsipe Constantino. Namalasak ang dulang ito noong panahon ng Kastila nang kasalukuyang pinalalaganap ang Kristyanismo. Ang salitaan ay patula. Ginagawa ito nang paprusisyon sa pook na pagdarausan. Gumagawa ng mga bunduk- bundukan ang mga namamahala ng dula. Ang mga bundok na ito ay tinitibag nga mga nagpuprusisyon na nagmula sa simbahan. Tinitibag ang bawat bundok na madaanan sapagkat pinaghahanap nila ang krus na pinagpakuan at kinamatayan ni Kristo. Sa huling bundok na titibagin ay makukuha ang krus. Pagkakuha sa krus ay babalik na muli sa simbahan ang prusisyon upang ilagak doon ang relikyang ( krus) na nahukay sa

bundok.

3. Duplo. Isang uri ng laro na nagtatanghal ng madulang pagtatalo sa paraang patula. Karaniwang nilalaro ang duplo sa mga lamayan kung may mamamatay. Sa bakuran mismo ng namatayan ito ginagawa. Ginamit din ng mga Kastila sa pagpapalaganap ng Kristyanismo. Ang mga manlalaro ng duplo ay isang hari, isang pangkat ng mga kabinataan at isang pangkat ng mga kadalagahan. Ang mga dalaga ay tinatawag na bilyaka at ang mga kabinataan ay mga bilyako.Bago simulain ang laro, ang mga manlalaro ay nagdarasal ng Ama Namin.

Hawak ng Hari ang isang tsinelas o kotso na siyang gagamitin sa pagpaparusa sa mga kalahok na mapatutunayang nagkasala. Pagkatapos na magdasal ng Ama Namin, ang Hari ay magsasabing may nawawala siyang isang ibon o kulasisi. Isang bilyako ang magsasabi na ang kumuha ay isang bilyake. May magtatanggol sa bilyakang pinagbibintangan. Sa bahaging ito ay magsisimula ang patulang pagtatalo. Pag natalo ang nagtanggol sa bilyake, ang bilyako ay papaluin sa palad ng kotse ng Hari. Ang parusang pagpalo ng kotso sa palad ay tinatawag na plataryo.

Ang bahagi kung saan nagkakaroon ng mainitang pagtatalong patula ay tinatawag na Sakdal at Parusa.

Ang karaniwang nilalaro sa ikasiyam ng gabi pagkatapos mailibing ang namatay. Ito ay ginagawang pang-alis ng pagkabagot o pagkainip ng mga taong nagdarasal at naglalamay. Kung noong una ang duplo ay sinisimulan sa pamamagitan ng pagdarasal, nang lumaon ito ay naging madulang pagtatalo sa paraang patula na kinalugdan ng mga manlalaro hanggang ang pagdarasal ay naging pangalawa na lamang at ginagawa na lamang sa katapusan.

Ang mga manlalaro ng duplo ay tinatawag na duplero. Ang gumaganap na

Hari ay duplerong iginagalang nang higit at siyang inaakalang pinakamatalino sa lahat ng mga duplero.

Ang tiyak na tauhan ng duplo ay ang mga sumusunod:

Hari ---- dumirinig sa mga sumbong

Reyna --- kasama ng Hari sa paglilitis

Duke o Konde --- mga tagapayo

Berdugo --- tagahatol

Bilyako --- kalalakihang kasali sa laro

Bilyaka --- kababaihang kasali sa laro

Embahador --- dayuhang duplero

4. Panunuluyan o Pananapatan. Isang uri ng prusisyong ginaganap kung bisperas ng Pasko. Ipinakikita sa dula ang paghahanap ng bahay na matutuluyan ng Mahal na Birhen na magsisilang kay Hesus. Ang mga gumaganap ay ang Birheng Maria at si San Jose. Ang usapan sa pagtatanghal aypaawit. Nagsisimula ang prusisyon sa simbahan at dadaan sa mga lugar na may mga bahay n napapalamutian. Sa mga bahay na ito kakatok sina San Jose at ang Birheng Maria at makikiusap na sila ay patuluyin subalit ang mga may-ari ng bahay ay magsisitanggi at magbibigay ng mga dahilan. Sapagkat wala silang matuluyan, ang Birhen Maria ay nagsilang sa isang kabalyarsa o sabsaban.

5. Panubong. Isang dula ito na kung saan ay isang mahabang tula ang binibigkas nang paawit. Ginagawa ito bilang pagpaparangal sa isang dalagang may kaarawan. Ang salitang panubong ay kasing kahulugan ng salitang pamutong sa Tagalog na ang ibig sabihin ay lalagyan ng putong o koronang bulaklak ang dalagang may kaarawan. Karaniwang ang gumagawa nito ay mga binata na kung tawagin ay manunubong. Ito ay may tatlong bahagi. Ang unang bahagi ay ang pag-awit ng mga binata sa tarangkahan pa lamang ng bahay ng dalagang may kaarawan. Sa ikalawang bahagi ay ipinagpapatuloy ang pag-awit sa may hagdanan. Hindi sila tutuloy kung hindi sila patutuluyin ng mga bahay. Ang ikatlong bahagi ay ang pag-awit na sa loob ng bahay. Pinupuring dalagang may kaarawan na nakaupo sa isang silya sa gitna ng bahay na pinuputungang koronang yari samga sariwang bulaklak. Habang pinuputungan, ang mga manunubong ay umaawit samantalang sa harap ng dalaga ay may sumasayaw. Kasabay nito ang sabuyan ng mga bulaklak at mga barya.

6. Senakulo/Cenaculo. Dulang nagpapakita ng buong buhay ni Hesukristo. Ang usapan ng mga tauhan ay patula. Dalawa ang uri ng senakulo: Hablada kapag ang usapan ay hindi paawit, sa halip ay tinutula. Cantada naman kung ang usapan ay paawit. Higit na mahaba ang cantada kaysa hablada. Ang pagtatanghal ng cantada ay inaabot ng tatlong gabi samantalang ang hablada ay isang gabi lamang.

7. Sarswela. Isa itong dulang musical o isang melodramang may tatlong yugto na ang paksa ay tungkol sa pag-ibig, panibugho, paghihiganti, pagkasuklam at iba pang uri ng damdamin. Ang inilalalarawan sa dula ay buhay Pilipino na siyang ikinaiiba nito sa Moro-moro. Ang kasuutang ginagamit ng mga nagsisiganap sa dula ay kasuutang Pilipino.

Mga Uri ng Panitikang Tuluyan

1. Maikling Kuwento – isang sangay ng panitikan na naglalahad ng isang natatangi at mahalagang pangyayari sa buhay ng isang pangunahing tauhan; may kakaunting tagpo, maigsi ang pangyayari, at nag-iiwan ng iisang kakintalan lamang sa mambabasa.
2. Kathambuhay o Nobela- naglalahad ng maraming pangyayaring kinasasangkutan ng isa o mahigit pang pangunahing tauhan at iba pang katulong na mga tauhan at ang mga pangyayari ay sumasaklaw sa mahabang panahon.
3. Dula – naglalahad ng isa o higit pang pangyayari na kinasasangkutan ng isa o dalawang pangunahing tauhan at iba pang katulong na tauhan at itinatanghal sa dulaan o tanghalan.
4. Sanaysay- nagpapahayag ng mga kuru-kuro at pansariling kaisipan ng manunulat na maaaring maanyo at malaya o personal.
5. Talambuhay- naglalahad ng mahahalagang pangyayari sa buhay ng isang tao mula sa pagsilang hanggang sa pagkamatay.
6. Pangulong tudling o editoryal – naglalahad ng kuru-kuro ng patnugot na may layuning mamatnubay sa kuru-kuro ng madla, sa pamamagitan ng panghihikayat.
7. Anekdota- maikling salaysay ng mga tunay na karanasan o pangyayari sa buhay ng mga dakila at kilalang tao na karaniwa’y katawa-tawa at nag-iiwan ng magagandang aral sa buhay.
8. Mitolohiya- katipunan ng iba’t ibang paniniwala at mga kuwento tungkol sa mga diyos at diyosa.
9. Alamat- kuwentong pasalin-salin sa bibig ng matatanda o ninuno at karaniwang tungkol sa pinagmulan ng mga bagay-bagay.
10. Kuwentong bayan- mga kuwentong pumapaksa sa mga katangian ng mga tauhan ( mabuti at masama) at may layuning maglibang. Nagpasalin- salin din ito sa bibig ng mga tao.
11. Pabula- kuwentong ang mga tauhan ay mga hayop na nagsasalitang parang tao na ang layunin ay makapagturo ng aral sa mambabasa.
12. Balita- naglalaman ng mga pangyayari sa loob at labas n gating bayan.